Мағжан Жұмабаев – табиғат суретшісі

20 тамыз 2016 - Жазира Касабаева

 

Мағжан  Жұмабаев – табиғат  суретшісі

Касабаева Жазира Назаркызы

Қазақ тілі мен әдебиет мұғалімі

Қарағанды қаласы

 

          Жұмабаев  Мағжан Бекенұлы (1893-1938) – қазақ әдебиетінің көгіндегі ХХ ғасырдың басында жарқырай жанған жарық жұлдыздарының бірі, текті ақыны.
    Туған жері бұрынғы Ақмола губерниясының Ақмола уезіндегі Полуденовский болысы (қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы Булаев ауданы). Әкесі Бекен (Бекмағанбет) орта дәулетті, өзінің әділдігімен, адамгершілікті парасатымен ел арасында беделі жоғары адам болған. Соған орай оны бір сайлауда болыс етіп сайлаған көрінеді.
     Ауыл мұғалімінен хат танып, сауат ашқан Мағжан 1905 жылы Қызылжардағы медресеге оқуға түсіп, оны жақсы үлгіріммен аяқтайды. Бірақ бұл оқу білсем, көрсем деп ілгері ұмтылған жас талапты онша қанағаттандырмайды.
    Ол оқу іздеп енді Уфаға аттанады. Сонда өзінің білім беру дәрежесінен Жоғары діни оқу орнымен пара пар Медресе Ғалияға оқуға түседі. Медреседе оқып жүргенде, осында оқытушы болып істейтін, татардың белгілі жазушысы Ғалымжан Ибрагимовтың назарына ілігеді. Болашақ ақынның зор дарынын таныған Ғалымжан Мағжанды қамқорлығына алып, оған көп жәрдем көрсетеді. Соның көмегімен Қазан қаласында Мағжанның «Шолпан» атты тұңғыш жинағы жарық көреді, соның ақыл кеңесімен Омбыдағы мұғалімдер семинариясына түседі.

  Қалай дегенде де, Мағжан өзіне дейінгіге де, кейінгіге де ұқсамайтын, өзіндік қолтаңбасы бар ақын. Ол өмірді біртұтас құбылыс, көрініс ретінде, ал адамды сол ұлы табиғаттың, жаратылыыстың бір туындысы, бөлшегі ретінде қабылдайды. Құбылыстың мәнін кең көлемде, жалпыға бірдей қалыпта тани білу үшін ол, алдымен, не нәрсенің болса да мән мазмұнын бағдарлап, әрдайым жалпы адамзатқа тән әуенге бой ұрады, табиғаттың өз заңына ғана бағынатын құбылыстың ішкі астарына үңіледі. Дүниені философиялық тұрғыдан таниды.

     Жастайынан орысша оқып, орыс әдебиетінің мәдениетіне еркін жеткен Мағжан қазақ поэзиясына өзіндік ерекшелігімен, дарынды болмысымен келеді. Әуелде лапылдап тұрған сезімін, ынтыға үзіліп тұрған махаббатын жастық жалынымен, жандырып жіберердей леппен жеткізуге ұмтылған ол енді бірте бірте ой есейгендігін танытып, азаматтық лирикаға қарай ойысады. Мұнда да ол зарлы да өкінішті ой сезімдерін ерекше құдіретпен, шыңғырған жан даусының қуатымен жеткізіп, ішкі мұңы мен ашу кегін табиғи байланыстырып жібереді.

Ақын жаны табиғаттың сұлулығын бейнелеп, тануға құштар. Қазақ даласының көркін, жыл мезгілінің ерекшеліктерін Мағжан Жұмабаев айқын бояумен, шебер суреттеген. Тіпті кейде табиғат әлемін адам көңіл-күйімен ұштастырып, әдемі жеткізе білген. Мұны Мағжанның немере қарындасы Жамалдың өтініші бойынша жазылған «Түн еді» өлеңінен байқаймыз:

Түн еді. Көкте қаптап бұлт тұрды,
Жел жылады, долы дауыл ұлып тұрды.
Секіріп сары шаш шайтан жындар билеп,
Әлдекім сылқ-сылқ қана күліп тұрды.
Жапан түз, отсыз, сусыз бетпақ шөлде,
Жын-шайтан мекен еткен тағы жерде.
Жас бала — жолдасым жоқ, жапа-жалғыз
Мен келе жаттым батып қанды терге.
Көзімнен жас ақпады, қандар ақты,
Табанды тілгіледі тастар қатты.
Қарқылдап қиқу салып қарға-құзғьш.
Жалпылдап жүрегімді шоқып жатты —

деп, табиғаттың дүлей күшімен адамның қайғысын сабақтастырды. Мағжанпсихологиялықпараллелизмдіжақсымеңгерген. Табиғат пен адамныңжандүниесібіргеөріліп, біргеқанаттасыпжатады. «Қысқажол» өлеңіненазараударсақ:

Ызғарлыжелдолданып,
Екіиінінендемалып,
Ішінтартыпосқырып,
Кейдеқаттыысқырып,
Аңдайұлыпбірмезгіл,
Екісаныншапақтап,
Біресесақ-сақкүледі.

Аяздытіріжандайсуреттеу, соларқылытабиғиқұбылысыныңжұмбақсырынкөзалдыңакелтіруақынныңкөрегендігініңайғағы. «Ақкиімді, ақсақалды» депқыстысуреттеген Абай ұстазынанМағжан да қалыспады.

Жел — шынтентекбір бала
Жан сүйгені — сар дала,
Дамылалмайжүгірер,
Ерніөтірікқыбырлап,
Сыр айтқанболыпсыбырлап,
Кейдеегізбопөкірер, —

деп, «Жел» өлеңінде де құбылыстыжанбітіресуреттейді. «Қайық», «Сең», «Жиілендіқараорман» өлеңдері де осы әдіспенжазылған. «Жазғытүнде» — сюжеттіөлең. Ақынтабиғаттынысынакөптоқталмай, жазғытүндеболғаноқиғанытілгетиекетеді. Табиғатқұшағындағыекіжастыңмахаббатынжырлайды.

«Жазғытаң» өлеңіндеақынтаңныңбаяуатыпкележатқанын, мүлгігентыныштықтышынайыжеткізебілген. Табиғаттыңсұлулығын, әсемдігін, жүреккежылытиершуағыннәзікқылменшертеді.

«Ақырынескенжылыжел
Маужыратып, тербетіп,
Міне, алтын таңатты
Күншығыстанағарып.

АқындардыңарасынантабиғаттыМағжандайжырлағанешкімжоқ. Ақынтабиғаттыңсұлулығынсуреттепқанақоймай, әлеуметтік, адамшылықфакторлармен де байланыстырыпотырған. Бұлтектесшығармаларымұрасыныңмәнінарттырады, өшпес, тозбасқасиетінбелгілейді.

Мағжанның «Шынсорлы» өлеңітақырыптықжағынансаясилирикағажатады. Өлеңніңтақырыбы — революцияғадейінгіқазақкедейініңауыртұрмысы. Мағжансолауыртұрмыстытабиғатпенүндестірежырлайды:

Күнсуық, қаттыаяз, шыдаремес,
Қарборап, соққанжолменқылыпегес.
Кедейлерүсіп-тоңып, дірқалтырар,
Жылыүйідебайларжатар, уайымжемес».

Солсияқтыақынның «Жылқышы» өлеңінде де табиғатсуретікөрінісбереді:

«Бораны — бөріұлыптұр,
Төбеттейтынбайүріптұр.
Сын тағылдықаңтарға.
Аман ба екенжылқышы?
Аман ба екенжылқысы?
Малғабарғанжан бар ма?
Түтіндіжергетығатын,
Түкіріктентүйметағатын,
Аязмынаушатынаған.
Хабар бар ма, мал қалай?
Малдағыжалғызжанқалай?
Адам бар мақатынаған?»

Мағжанадамды, қоғамдағыболыпжатқанмәселелердіуақыттан, кеңістіктентысалыпжырламай, керісіншесоныменсабақтастыражырлауғатырысқан. Әлеуметтікөмір мен табиғатМағжанөлеңдеріндеәрдайымегіз, бір-бірінтолықтырып, тоғысыпжатыр. Ел өмірініңтіршілігінақынсолқалпындаалдымызғаәкеледі. Соныменқатар, Мағжанбіртақырыптыжаздымекендеп, оғаноралмайкетпейді. Қайтасолтақырыптыәрқырынанзерттеп, уақытөтежетілдіретүседі. Мағжанкүз, көктемтақырыбынажиі-жиіоралыпотырған.

Мағжанныңтабиғаттақырыбындааудармалары да жетерлік. Олөзгеұлтшығармаларынабөтенсіпқарамай, аудармаларынаөзтуындысындайқарап, қазақырухберіп, ерекшелендіріпотырған.

ЖалпыМағжанныңтабиғатлирикасыадамғаүлкенәсерберетінқұндыдүниелер. Тілішебер, ойыөткір, алғырақынтабиғаттышығармашылықжолыныңөнбойындаүзбестенсүйсінежырлапөткен.

 

Пайдаланылған әдебиеттер:

1.Философия мен психологиядағы тілдік тұлға ұғымы // «Қазақ тілінің лексикология, лексикография, фольклортану мен көркем аударма мәселелері: қалыптасуы, дамуы мен болашағы» атты ғылыми-теориялық конференция материалдары. – Алматы, 2007. –  131-135-бб.

2.Мағжан Жұмабаев өлеңдеріндегі өмір ұғымының метафоралануы // ҚазҰУ Хабаршысы. Филология сериясы. – 2008. – №2. – 290-293-бб.

3.МағжанЖұмабаевшығармашылығыжәне ХХ ғасырдыңбасындағықазаққоғамындағытілдікжағдаят // «Қазақтілі мен әдебиетіжәне инновация мәселелері» аттыхалықаралықғылыми-практикалық конференция материалдары. – Алматы,  2008. – 193-199-бб.

Осыған ұқсас жазбалар:

Қазақ әдебиетіМағжан Жұмабаев "Қысқы жолда"

Сабақ жоспарлары сайты,      www.jospar.kz - 1062412

Пікірлер (0)

Сайт редакциясының

Электронды почтасы:

bioustaz@mail.ru

Блогтағы жазбалар