Тахауи Ахтанов “Күй аңызы”

14 наурыз 2016 - Күлзия Есенқызы

Баяхметбаева Күнімбала Ізтөлеуқызы

Астана қаласы № 56 мектеп –лицейінің

қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің жоғары санатты мұғалімі

             

Күні:        Класы:    8

Пәні:       Әдебиет

Сабақтың тақырыбы:  Тахауи Ахтанов “Күй аңызы”

   Сабақтың мақсаты: 

                  Білімділік: Оқушыларды   мәтіннің  мазмұнымен  таныстыра

                                         отырып мәтіндегі  негізгі  ойды, идеяны ұғындыру.

                                          Түсініп оқи отырып мәтінді талдауға , 

                                          қызығушылқтарын арттыру, ойларын, пікірлерін  

                                          еркін  айтуға, өз  көзқарастарын дәлелдей білуге

                                          үйрету.

         Дамытушылық: Жазушы шығармалары арқылы әр оқушының

                                         өзіндік ой – қиялына ерік бере отырып, өзінше

                                         ой  түюге баулу, мәтінмен жұмыс істеу, көркем

                                         шығармаға әдеби талдау дағдыларын дамыту,

                                         ғылыми жұмысқа бейімдеу, ізденуге талпындыру,

                                         шығармашылық қабілеттерін дамыту. 

                   Тәрбиелік:   Күй өнері  арқылы  оқушылардың өнерге деген эстетикалық қызығушылығын арттыру,   өнер адамына құрмет сезімін қалыптастыру, халқымыздың мәдени мұрасының дамуына үлес қосуға тәрбиелеу.

 

Сабақтың типі: жаңа сабақ

Сабақтың өту әдісі: еске түсіру, сұрақ жауап, мағлұмат беру, ой қозғау, салыстыру, іздендіру.

Пәнаралық байланыс: музыка

Сабақтың барысы:

Ұйымдастыру бөлімінде сабақтың жоспарымен таныстырып өтемін.

            СТО бойынша

[Овал: Тахауи Ахтанов] І. Қызығушылықты ояту.

1/ Тахауи Ахтанов кім?   Топтастыру

2/ Жазушының қандай шығармалары бар?

3/ Көкпар /сұрақ-жауап/

-Қазақ халқының қандай ұлттық аспаптарын білесіңдер?

/домбыра, қобыз, шаңқобыз, дабыл, дауылпаз, сазсырнай, т.б./

-Күй дегеніміз не?

/Күй дегеніміз-қазақтың домбыра, қобыз сияқты ұлттық аспаптарымен орындалатын шығарма/

-Күйдің  қандай түрі бар?

/ шерпе күй, төкпе күй/

-Күйші дегеніміз кім?

/ Күйді аспапта орындаушы, халыққа жеткізуші/

-Қазақтың қандай күйшілерін білесіңдер?

/Құрманғазы, Тәттімбет, Дина, Сүгір, Қазанғап/

-Аңыз дегеніміз не?

Аңыз- өмірде болған елеулі оқиғалар, еретеректе өмір сүрген адамдар және жер-су белгілі мекен жайлы айтылатын ауызша проза үлгілері.

Елес жетелеу.   Күй ойналады. Не  сезіндің?

 3/ Біле бергім келеді, біле бергім… Мұғалім сөзі.

Күй қазақ халқының өмір салтында, тіршілік-тынысында елеулі орын алған. Оның мың сан мысалы бар. Мысалы, қазақ күйлерін туу себептеріне қарай «арнау күйлер», «сый күйлер», «тілек күйлер», «хабаршы күйлер», «естірту күйлері», «бәсеке күйлері»,  « құлақ күйлері» деп саралап  танитын дәстүр бар. Аты айтып тұрғандай, күйші өзінің   жүректен шыққан күйлерін өмір құбылыстарына, жеке адамның қасиеттеріне арнайды; сыйға тартады, тілек етеді, күймен хабар береді, естіртеді, сондай-ақ өлімге басу айтқандай жұбатады, немесе қайғырып  жоқтайды.Мұның бәрі күй аңыздарына айналып, күйдің өзімен бірге ел ішіне тарап жатады.

Бұл мысалдар күй тілінің айтқыштығын, сезім қозғағыштығын аңғартып қана қоймайды. Одан да гөрі мәнді қасиеті- күй тілінің өмір-тіршілік құбылыстары туралы нақты хабар бере алатындығы.

Оқушылардың ізденіс тапсырмалары.

 Біз күй тартушы адамның күй туралы дәстүрлі ұғым –түсінігіне, сезім-түйсігіне айғақ болатын бір мысалды, яғни Шығыс Қазақстан облысының қарт домбырашысы Қилыбаев Арғынбек ақсақалдың күй туралы өз сезімін жырлаған өлең жолдарын жаттадық.

«Күй туралы сезім» 6 оқушы жатқа айтады. 

Ақселеу Сейдімбек «Қазақтың күй өнері» 76 -бет.

ІІ. Мағынаны тану

ЖИКСО

1-қадам

а/ Жанұя тобы №1,№2,№3,№4  ,№5, №6,   топтарды бөлу                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   

ә/ жұмыс тобын құру

2-қадам

б/ Әр топтағылар «Күй аңызы » әңгімесінің берілген бөлігін оқиды, талқылайды.

3-қадам

Жанұя тобына оралып, өз тобын жаңа ақпараттармен таныстырады.

ІІІ. Ойтолғаныс

Әр топ өз бөлімдері бойынша білгенін жариялайды.

Тақтада төмендегі кестедегі тапсырмалар жасырылады. Топ басшысы таңдайды. Көрсетілген тапсырманы орындайды.

 

 

Зерттеу жұмысы  №3

Монолог  №2

 

көрініс №6

көрініс  №1

Семантикалық карта  №4

Зерттеулер №5

 

 

І -көрініс: Екі күйшінің жолдағы әңгімесі.

ІІ-көрініс  Жаңа күй шығар кездегі толғаныс

ІІІ. Зерттеу жұмысы. Күй мен күйші туралы нақыл болуға лайық сөздер

ҮІ. Жаңа күйді тартқан Естеместі Оразымбеттің бақылауы бойынша. Зерттеулер

Ү.Күйшінің ішкі толғанысы.  Монолог

ҮІ. Семантикалық карта

 

І-  көрініс: Екі күйшінің жолдағы әңгімесі.

Сахнаға Естемес күйші мен Оразымбет жас  шәкірт жігіт шығады.

 О: -Анау Ипан тауы ғой,- дейді қамшысымен нұсқап.

Е: -Иә, Ипан тауының маңынан ауыл көшіп кеткен-ау шамасы. Мал да, қыбырлаған жан да көрінбейді.

О: — Ауыл ылдида болар.

Е: — Шаршағансың-ау деймін, шырағым. Оқасы жоқ, біраз демалып алармыз.

/ Естемес күрсініп барып сөйлеп кетеді:/

-Күйшінің өмірі -осы. Қамшыны тастай беріп, домбыра ұстайсың. Домбырадан босап кетіп, тізгін ұстайсың.

-Иә, Оразымбет қарағым, маған ергеніңе жыл болып қалды. Құлағың сақ, қолың жүйрік жігітсің. Түбі жақсы күйші сен боларсың. Бірақ күйімді үлгі етсең де, менің өмірімді үлгі етпе.  Жасым болса елуге келді. Менің өмірім тұрлаусыз болып барады. Қанша жерді шарласам да барар жерім жоқ. Жар да сүймей, бала да сүймей  өмір өтіп барады.Отбасының жылуы керек-ақ екен.

О: — Сізге қарттық қайда, Еске? Әлі де үйленуге болады ғой. Анау 60 жастағы Түлкібай былтыр қыз алды ғой.

Е: /мырс етті де/  Аңғалсың-ау. Немді беріп құда түсем? Күйге қыз берген қазақты әлі көргем жоқ..

ІІ-көрініс  Жаңа күй шығар кездегі толғаныс

Е:-Әй, мынау иен жерде жүрген қандай нар?

О:- Еске, дұға оқып жіберіңізші. Елсіз далада мал кейпінде жын-шайтан жүреді деуші еді.

Е:- Ботасы өлген боз інген. / күбірлеп сөйлейді/ — Көрмеймісің, ботасы өлген ғой аруананың. Зары қандай ащы еді. Түйе деген жануар баласын адамнан артық жоқтайды.

О:-  Мен қорқып қалдым, киелі шығар жануар.

/Естемес домбыраның құлағын бұрап, күйге келтіріп алып ішекті қағып-қағып жібереді. Бір жаңа күйді бастап кетеді/ Күй аяқталмаған қалпы, домбырасын қоржынға салады.

О:-  -Еске, ар жағын...-

 

Е:- Ай, шырағым-ай, мені қинайтыны да сол ар жағы ғой. Бұл өз көптен көңілді тербеп жүрген бір күй еді. Дәл осы арадан аса алмай-ақ қойдым… Қашан кемеліне келтіргенше, күйді көпшілік алдында тартпаған жөн. Халықтың құлағын қажаған күйші күйден садаға кетсін.Менің  әдетім: қашан күйді толық шығарғанша елге естіртпеуші едім. Әлі де жетпей тұрған жері бар. Қой нарымыз ұзап кетіпті ғой. Артынан барайық. Бір ауылға жеткізер.

 

ІІІ. Күй мен күйші туралы нақыл болуға лайық сөздер:

--Күйшінің өмірі -осы. Қамшыны тастай беріп, домбыра ұстайсың. Домбырадан босап кетіп, тізгін ұстайсың. – деген жолдардан туатын нақыл:

 Нағыз күйші халық арасында болады.

-Белгісіз тың әуен дүниенің табалдырығынан өте алмай, қиналған түрі бар- деген жолдардға қарап;

-Жаңа күй- күйші үшін жаңа өмірге келген сәбимен тең.

-  Күй шым-шымдап ішке кіріп, көңілді босатып, қабақ астында қатып қалған жасты жібітіп, енді бір майда рақат самалымен желпіп сергіткендей болады- деген жолдардан

-Күй-адам жанын қозғаушы күш,-деп айтуға болады.

-Кемеліне келмеген күйді көп алдына салма.

-Халықтың құлағын қажаған күйші күйден садаға кетсін.

-Күй деген ойдан туады.

-Қолы жылпылдағанның бәрі күйші емес.

-Көңілің қуыс болса, күй шықпайды.

-Күй- күйшінің өмірден көргені,  түйгені, ойы, толғанысы.

 

 ҮІ. Жаңа күйді тартқан Естеместі Оразымбеттің бақылауы бойынша. Зерттеулер

Күй: мұңды әуен, арман, жібек сазды ырғақ, лыпылдаған қанат сусылы, діріл қаққан күй, майда қоңыр саз, ақырын күрсінген үн, күй бұлқынысы, жоғары, асқақатаған тартыс,  ботадай боздаған үн,  ыңыранды, күңіреніп барады

Күйші: жас жігіттей құлшынып шыға келді, бір тізерлеп жүгініп отыра кетті, нарды елең еткізді, күйге елігіп алған. өзге дүниені ұмытып кетті, жаны сергіп, әсем сазды күй дүниеге келді,

Түйе атауының түрлері: Нар, Ботасы өлген боз інген, ботасы өлген аруана, Түйенің ендігі түрі бөлек,

Жердің түрлері:   адыр, кең жазық, тау, ылди, қайнарлы жер/ бұлақты жер/, суалып қалған жыра, жапан дала,

 

Ү.Күйшінің ішкі толғанысы

Дауысының әсемін –ай,құлақты қытықтап барады. Әрі еркін, әрі ибалы, мінезі де оңды екен.Әттең, үлде мен бүлдеге ораса, жанып –ақ кетер едің –ау. Япыр-ай, жүрегім неге бүлк-бүлк соғады. «Сақалды басыммен сабырдан айрылғаным қалай?» Көңілім құрғыр неге алабұртып барады. Жастық шағым қайта оралғандай ма, қалай? Талайдан аңсағанымды көргендеймін, көз жазып қалмасам екен.  «Қыздың атастырған адамы бар ма екен.Ұзатылар уақыты да жеткен сияқты. Атастырған адамы болмас. Әкесін де жұртқа тастап кетпес.» Денем неге қалтырап барады?  Кім біледі, жасым елуге келгенде құдайдың маған бұйыртқан адамы осы қыз болар ма?  

Көңіл аптығын басу үшін, күйге кезек берейін,- деп бір күй тарту керек.

 

ҮІ Семантикалық карта

 

Кейіпкерлер портреті

             Ораз

          ымбет

 Нар

 Жаңыл

Естемес

Әдемі дөңгелек қара сақалды, тарамыс денелі, биік, дөңес мұрынды, кішілеу өткір көзді, қатқыл өңді, қағылез кісі.

 

 

 

 

 

+

Түрі жүдеу, бүйірі солған, өркеші қисайған, тамыры қураған ағаштай семген, ірі тұлғалы, жас толы үлкен мөлдір көзді, мүсәпір

 

+

 

 

 

 

Қою қара қасты, мөлдіреген қара көзді, дөңгелек жүзді, қара торы, талдырмаш денелі

 

 

+

 

 

 

 

 

Күйші сезімінің оянған сәті

Сезімінің өшкен сәті

Жас жігіттей құлшынып шыға келуі

 

«Бір жылдан бері мен аңдамаған мінезін осы бүгін көрсетту-ау»

/Оразымбеттің ойы/

 

Бір тізерлеп отыруы

 

Күйшінің мына тартысы бөлек еді

 

Қайтадан сергіп, балапандай тартады

 

Естемес күйге елігіп, өзге дүниені ұмытып кетті.

 

Күйші көңілі де күй қанатына ілесіп, алысқа самғады

Дір етіп, бір шошынып қалған күйі әлгі тапқан жайма шуақ биігінен төмендеп, қайтадан мұңды сазға ауысып, күңіреніп барады.

 

Жалт еткен арманынан айырылып қалғандай .

 

Күйшінің де көзінен жас тамып кетті:

«Заманым өткен екен ғой» деп аһ ұрып жалт бұрылды.

 

 

 

3/ Біле бергім келеді, біле бергім...

Мұғалімнің қорытынды  сөзі. Қазақтың саз аспаптары-ғасырлар бойы ұрпақтан ұрпаққа мирас болып келе жатқан мәдени мұра.  

Күй қазақ халқының өмір салтында, тіршілік-тынысында елеулі орын алған. Оның мың сан мысалы бар. Мысалы, қазақ күйлерін туу себептеріне қарай «арнау күйлер», «сый күйлер», «тілек күйлер», «хабаршы күйлер», «естірту күйлері», «бәсеке күйлері»,  «құлақ күйлері» деп саралап  танитын дәстүр бар. Аты айтып тұрғандай, күйші өзінің   жүректен шыққан күйлерін өмір құбылыстарына, жеке адамның қасиеттеріне арнайды; сыйға тартады, тілек етеді, күймен хабар береді, естіртеді, сондай-ақ өлімге басу айтқандай жұбатады, немесе қайғырып  жоқтайды.Мұның бәрі күй аңыздарына айналып, күйдің өзімен бірге ел ішіне тарап жатады.

Бұл мысалдар күй тілінің айтқыштығын, сезім қозғағыштығын аңғартып қана қоймайды. Одан да гөрі мәнді қасиеті- күй тілінің өмір-тіршілік құбылыстары туралы нақты хабар бере алатындығы

 Ү.  Күй сайыс:  Жошы, Жайна, Камила, Жансәуле.

 

Үйге тапсырма:   Шығарма  «Қазақтың күй өнері» 

 

 

               

 

 

Сабақ жоспарлары сайты,      www.jospar.kz - 1124340

Пікірлер (0)

Пікір жазылған жоқ, алғашқы болыңыз!

Сайт редакциясының

Электронды почтасы:

bioustaz@mail.ru

Блогтағы жазбалар