Шәмші Қалдаяқов

Шәмші Қалдаяқов

Дәрисниң мавзуси:Шәмші Қалдаяқов

Дәрисниң мәхсити: а) Ш.Қалдаяқовниң тәржимә һали вә

ижадий паалийити билән

тонуштуруш.

ә) Оқуғучиларниң қазақ кәспий музыка

сәнъитигә болған қизиқишини

ашуруш.

б) Композиторниң нахшилирини тонуштуруш,

нахша мәтинлириниң мәзмунини ечиш

арқилиқ гөзәлликкә, вәтәнпәрвәрликкә

тәрбийиләш.

Дәрисниң түри: Музыкилиқ лекция дәрис.

Қоллинилидиған усул: Чүшәндүрүш, соал-жавап, мәшиқләндүрүш

конспект.

Көрнәклик қураллар: дәрислик, портрет, корточкилар, шиарлар, нота

йезиғи, равап в.б.

Дәрисниң бериши

І. Уюштуруш қисими: Саламлишиш, Қазақстан Жумһурийитиниң дөләтлик

Гимнни ейткүзүш,

оқуғучиларни дәрискә жәлип қилиш.

ІІ.Өй тапшурмисини сораш:

«Ақ кәптәр» нахшисиниң мәтинини ядқа ейтиш

ІІІ. Өткән мавзулар бойичә билимини тәкшүрәш:

Өткән мавзулар бойичә төвәндики карточкилар оқуғучиларға тарқитилиду.

І. 1. Хор дегинимиз немә?

    2. Нурғиса Тилендиевниң қандақ нахшилири бар?

    3.Қазақстандики нахша-романс жанрлириға дәсләп муражиәт қилған композиторлар?

    ІІ.

    1. Латиф Хамидиниң қандақ әсәрлири бар?

    2.Романс дегинимиз немә?

    3.«Отрар сази» оркестрини тәшкил қилған, вә униң бәдиий рәһбири вә баш дирижери боған композитор ким?

    ІІІ.

    1.Қазақстандики вальс жанриниң асасини салғучи композитор ким?

    2.Н.Тилендиевниң қандақ поэмилири бар?

    3.Реприза қандақ бәлгү?

ІҮ. Мәхсәт қоюш:

Ш.Қалдаяқовниң тәржимә һали вә ижадий паалийити билән тонуштуруш, нахша мәтинлириниң мәзмунини ечиш арқилиқ гөзәлликкә, вәтәнпәрвәрликкә тәрбийиләш.

Ү. Йеңи мавзу

Балилар, бүгүн биз нахша падишаси, қазақ вальсиниң короли улуқ композитор Шәмші қалдаяқовниң тәржимә һали вә ижадий паалийитигә арналған лекция дәрисини өтмәкчимиз.

1.Лекция: «Шәмші қандақ Шәмші аталған?»

2.Лекция: «Һаяти нахша билән өрлигән»

3.Лекция: «Шәмшігә көрситилгән дәсләпки һөрмәт»

Мана, балилар, бүгүн биз улуқ композиторниң ечинишлиқта өткән тәғдири билән тонушимиз.

1-лекция: «Шәмши қандақ Шәмши аталған»

Арыс дәриясиниң Сир дәрияға қуюлидиған йеридә «Сарыкөл» дегән кичигирәк бир көл бар. Мана мошу көлниң әтрапида 1927-жили Қалдаяқ дегән аилә шараити унчила яхши әмәс бир киши көчүп келиду. У өзигә қомуштин кәпә ясап, шу йәрни маканлап қалиду.

Қалдаяқниң һәққиқий исими Әнапия екән. Униң оң путудики йоған мәңни көргән

уруқ-туққанлири уни Қалдаяқ дәп атап кәткән. Татар гармонини, қазақниң қобызи билән домбрасини ойнайдиған Қалдаяқниң шу қомуш кәписидә 1930-жили бир бала дунияға келиду. Бала туғулғанда башқа балилар охшаш жиғлимай, бәлки бир түрлүк аһаңлиқ ритмға охшаш үн чиқириду. Шу чағда Қалдаяқ балиға — «Мән сени ривайәтләрдики Жәмшид падишаниң исми билән атиғили турсам, мону сениң авазиң падишаниң әмәс, бәлки нахшичиларниң авазиға көпирәк охшайдикән»-

дәйду. Шу чағда қешида турған қурдиши Қудайберген «Һей Қалдаяқ, балаң адәмләрниң әмәс, мүмкин нахша бадишаси болидиғанду»- дәпту.

2-лекция: «Һаяти нахша билән өрлигән»

Жәмшид дегән исим елип оттуз жил өткәндин кейин Шәмши Қалдаяқов болуп өсүп йетилип «Вальсниң короли» атлидиғинини у кишиләр нәдин билсун.

«Король» дегән улуқ атақни алғини билән, һаятида бәхитсиз болуп өтүдиғининиму улар билгини йоқ.

Һә- униңға тәбиәт нахшидин қанат яйдурди. У нахшини өмригә һәмра қилди, нахшиси хәлиққә 35 жил роһий озуқ болди. Нахшилириниң өмири узақ болуп, яш әвлатларғиму йәтти.

Шәмшиниң «Мениң Қазақстаним» нахшиси 1986-жили декабрда өз мустәқиллиги үчүн намайишқа чиққан қазақ яшлири Алмутидики республика мәйданида

«Елим-ай» нахшиси билән биллә әнұран қилип ейтип чиқти.

Қудрәтлик нахша егисиниң 60қа кәлсиму һеч қандақ атаққа илинмиғанлиғи, әң болмиса композиторлар иттипақиғиму әза болалмиғанлиғини һәммила адәм биливәрмәйду. Шәмшиниң мундақ мүшкүл һалини хәлиққә «Жас алаш» гезити арқилиқ язған дости Оразбек Бодықов боған.

3-Лекция. «Шәмшигә көрситилгән дәсләпки һөрмәт»

І. Оразбек Бодықов Шәмшиниң нахшилиридин чүшкән мәблиғи билән күн көрүп жүргүнини, пәқәтла нахша йезиш билән мәшғул болғанлиғини, Әмгәк стажи турмақ, әмгәк китапчисиму йоқ екәнлигини, лекин униң көплигән нахшилири хәлиққә роһий озуқ болғанлиғини, бирақ заңға салғанда униңға төләнмәйдиғанлиғини, 60 кәлгән чеғида көк тийинсиз қалғанлиғини, пенсия елиш

үчүн Шәмшигә «ҚазақССР ға хизмәт көрсәткән сәнъәт әрбаби» атиғини бәргүзүш керәклигини ейтқан.

ІІ. О.Бодықов дости Шәмшиниң 60 жиллиқ мүчәл тойини Чимкәнттә, Жамбулда, Алмутида, туғулған жути Шәвилдирдә өтишигә сәвәпкар болди.

ІІІ. Әң муһими, 1990-жили июньда Шимкәнт қоғушун заводиниң мәдәнийәт сарайида өткүзүлгән кәчтә хәлиқләр намидин Н.Назарбаевқа хәт әвәтип, униңға Шәмшигә «Қазақ ССР хәлиқ артисти» атиғини беришни сорайду.

«Қазақстан хәлиқ артисти» атиғи Шәмшигә 1991-жили 29-декабрь күни берилди.

Шәмши болса ағриқханидин 1992-жили 29-февральда мәңгүлүккә көз жумған бойи бирла чиқиду.

Шәмши Қалдаяқов мошундақ «Қазақстан хәлиқ артисти» дегән чоң атақни

бари-йоқи 60 ла күн егиләйду. Бирақ хәлиқ шунчә зарлап сориған пенсияни алмайла көз жумди. Әжайип нахшиниң сирлиқ қудрити болған Шәмши Қалдаяқов шундақ күн көргән.

Шәмши өзиниң худадәк сийлап, женидәк яхши көргән дадиси қайтиш болғанда тупрақ бешиға мола салдуриду. Әнди, өзиниң ақ сүтини берип баққан анисиға арнап нахшиниң әң есилини язди. Бу «Ана тұралы жыр» нахшиси.

Бу вақиә 1959-жили 4-сентябрьда болған. Шәмши бәргән вәдисини 1961-жили, йәни икки жилдин кейин орунлиди.

ҮІ. Йеңи мавзу бойичә билимини тәкшүрәш:

Оқуғучиларға йеңи мавзу бойичә төвәндики карточкилар тарқитилиду

І

    1.Ш. Қалдаяқовниң қандақ әсәрлири бар?

    2.Затакт қандақ мәнани билдүриду?

    3.1930-жил Қалдаяқ дегән кишиниң ойида

    қандақ хошаллиқ йүз бериду?

    4. «Ақ кәптәр» нахшисиниң аһаңини ким язди?

    ІІ

    1.«Қазақстан хәлиқ артисти» атиғи Шәмшигә нәчинчи жили қайси айда берилди?

    2.«Ана тұралы жыр» нахшисини кимгә арнап язди?

    3.Чекит қоюш бәлгүсини чүшәндүр?

    ІІІ

    1.1991-жили Ш.Қалдаяқовниң өмри һәққидә қандақ һөжәтлик филбм чүшүрилди?

    2.Нәчинчи жилдин бери Ш.Қалдаяқов намидики Хәлиқ ара фестиваль өткүзилип туриду?

    3.Қош чекит бәлгүсини чүшәндүр?

    ІҮ

    1.Немә үчүн Шәмши вальс сәнитиниң короли дәп аталған?

    2.Шәмши Қалдаяқовниң қандақ нахшилири бар?

    3.Лига бәлгүсини чүшәндүриңлар?

ҮІІ. Йеңи мавзу бойичә билимини йәкүнләш:

Мана, балилар бүгүн биз силәр билән улуқ композитор Шәмши Қалдаяқовниң мүшкүл һаяти билән тонуштуқ.

1992-жилдин Ш.Қалдаяқов намидики Хәлиқ ара фестиваль өткүзилип туриду.

Чимкәнт шәһиридики филармония вә бир коча, Ана жути Шәвилдирдики музыка мәктиви Шәмшиниң нами билән атилиду.

Чимкәнт филармониясиниң алдида Шәмшиниң һәйкили орнитилди.1991-жили Ш.Қалдаяқовниң өмри һәққидә «Жылдарым менің, жырларым менің» намилиқ һөжәтлик фильм чүширилди.

ҮІІ. Өйгә тапшурма бериш:

65-бәт оқуш

Баһалаш:

Осыған ұқсас жазбалар:

МузыкаП.И.Чайковский

МузыкаАрам Ильич Хачатурян

МузыкаҚапан Мусин

МузыкаХор капелласиниң концерти

МузыкаЛатиф Хамиди

Сабақ жоспарлары сайты,      www.jospar.kz - 1141962

Теги: музыка
Пікірлер (1)
Базаргүл Алтынбекқызы # 17 тамыз 2015 в 18:45 0
Шәмшінің әндері керемет қой,қазақтың атын әлемге шығарды...

Сайт редакциясының

Электронды почтасы:

bioustaz@mail.ru

Блогтағы жазбалар