Жаңа ақпараттық технология құралдарын пайдалану

23 қыркүйек 2014 - Админ

Жаңа ақпараттық технология құралдарын пайдалану



«Қазіргі заманда жастарға ақпараттық технологиямен байланысты әлемдік стандартқа сай мүдделі жаңа білім беру өте қажет»
Н. Ә. Назарбаев

«Инновациялық» деген сөз — латының «novus» жаңалық және «in» енгізу деген сөзінен шыққан, ал оның қазақша аудармасы «Жаңару, жаңалық, өзгеру» деген мағынаны білдіреді.
Қазіргі кезде біздің қоғамымыз дамудың жаңа кезеңіне көшіп келеді, бұл кезең ақпараттық кезең, яғни компьютерлік техника мен оған байланысты барлық ақпараттық коммуникациялық технологиялар педагогтар қызметінің барлық салаларына кірігіп, оның табиғи ортасына айналып отыр. «Білім берудегі АКТ» ұғымы «оқытудың жаңа ақпараттық технологиялары», «қазіргі ақпараттық оқыту технологиялары», «компьютерлік оқыту технологиялары» және т. б, тіркестермен тығыз байланысты. Қазіргі білім саласындағы оқытудың жаңа педагогикалық технологияларды меңгермейінше сауатты, жан — жақты білгір маман болу мүмкін емес. Жаңа педагогикалық технологияны меңгерту мұғалімнің зейін – зерделік, кәсіптік, адамгершілік, рухани т. б, көптеген ұстаздық қабілеттерінің қалыптасуына игі әсерін тигізеді, өзін — өзі дамытып, оқу тәрбие үрдісін жүйелі ұйымдастыруына көмектеседі. Мұғалім алғаш жаңа педагогикалық технологияларды оқып үйренеді, екіншіден меңгереді, үшіншіден тәжірибеде қолданады, төртіншіден оны дамытып нәтижесін көрсетеді.
«Ақпараттық компьютерлік технологиялар»- бұл термин бүгінде баспасөз беттерінде, теледидар мен радиода жиі кездеседі. Ақпарат алудың қазіргі кезде көптеген көздері мен құралдары бар. Соның ішінде компьютерлік технологияны қолданудың жеке тұлғаны қалыптастырудағы оның шығармашылық мүмкіндіктерін арттырудағы атқарар ролін қазіргі заман талаптары өзі анықтап отыр. Компьютер адам қызметінің барлық саласында еңбек өнімділігін арттыру құрамына айналды.
Ақпараттық технология

Оқушыларға тақырып көлемінде немесе белгілі бір уақыт аралығында айтылуға тиіс мәліметтер көлемін ұлғайтады. Білім деген бір — бірінен үлкен арақашықтықта орналасқан әртүрлі оқу орындарында отырып қол жеткізуге болады. Оқыту жүйесінің көп деңгейлі жетілдірілуі олардың тарамдалуымен оқу материалының сапасын арттырады.

Ұрпақ үшін кітаптың маңызы қандай болса, компьютерде оқушы үшін қоршаған әлемді танудың табиғи құралы болып табылады. Олай болса, барлық сабақтарды компьютерлердің қуаттануымен жүргізуді үйрену — бүгінгі күннің кезек күттірмейтін өзекті мәселелерінің бірі. Сондықтан, ұстаз – мұғалімдер қауымының алдына өте үлкен міндет жүктелді. Бүгінгі таңда жас ұрпаққа пәнді тиімді ұғындырудың бірі – жаңа технология негіздері болып табылады. Ақпараттандыру жағдайында оқушылар меңгеруге тиісті білім, білік, дағдының көлемі күннен күнге артып, мазмұны өзгеріп отыр. Білім беру саласында ақпараттық технологияларды пайдалану арқылы білімнің сапасы артады, мұғалім сабақ өткізген кезде оқушыларға сапалы білім беру үшін жаңа технологияларды пайдалана отырып, сонымен қатар компьютерді, интерактивті тақтаны қолдану арқылы білім берсе, оқушылардың қызығушылығы арта түсері анық.

Оқушы қызметін активтендіру негізінде педагогикалық технологияларының бірі — оқытудың компьютерлік технологиясын өз тәжірибеңде қолданып келемін. Оқытудың компьютерлік технологиясын пайдалану мен үшін оқу процесін жаңа оқу — әдістемелік материалдармен қамтамасыз етуге және оқушылардың шығармашылық қабілетін ашуға мүмкіндік береді.

Шығармашылық іс — әрекет
Зейін
Есте сақтауы
Интеллектісі
Ойлауы

Оқытудың компьтерлік технологиясы – оқытудың бағдарламалық идеяларын дамытады, мүлдем жаңа технологиялық жолдар ашады.
Мен өзімнің тәжірибемде:
— дәстүрлі (оқулық, көрнекілік құралдар, электронды оқулықтар).
— компьютерлік ( презентация, дисктер, мультимедиа құралдар).
— Интернет — технология (интернет дербес ақпарат көзі ретінде, e — mail — ақпарат алмасу құралы ретінде, т. б.) жиі пайдаланамын.

Компьютерлік оқыту технологиясы – педагогтың мүмкіндігін күшейтетін құрал, бірақ ол мұғалімді алмастыра алмайды. Компьютер мүмкіндіктері психология мен дидактика тұрғысынан талданып, керек кезінде педагогикалық талаптарға сай қолданылуы керек. Дидактиканың негізгі принципі — білім беру кезінде көрнекіліктерді пайдалану, осы себепті компьютерлік технологияны пайдалану оқу барысында қойған мақсатқа қол жеткізуге мүмкіндік береді.
Мен өз тәжірибемде компьютерлік оқыту технологиясын пайдалану арқылы білім сапасын арттыруға ерекше көңіл бөле отырып өз алдыма төмендегідей мақсат қоямын.
Осы компьтерлік оқыту технологиясы арқылы білім сапасын арттыру. Мен өзімнің сабақтарымда:
Оқытуды ұйымдастыру формаларын: жеке, топтық, ұжымдық жұмыс жасау формаларын пайдаланамын.

Қолданылған технологиялар: жобалау, компьютерлік әдісі, ақпараттық ойын, топтық т. б. элементтерін қолданамын.
Қорытынды диагностика: тестілеу, жобаны қорғау. Мұғалім араласпай — ақ, оқушылар өздері меңгеруге тиісті ақпараттар беріледі. Қажетті ақпараттарды жинақтауда электрондық техникаларды енгізу уақыт үнемдейді, қарастырып кезеңде ақпараттың толықтығын жоғарылатады, ақпараттық — анықтамалық жүйе құрамында электрондық құрылғылармен жұмыс істеу дағдысын қалыптастыруға мүмкіндік туғызады. Педагогикалық және әдістемелік әдебиеттерде оқытуда ақпараттық технологияларды пайдаланудың бір неше бағыттары бар, солардың ішінде өз тәжірибемдегі негізгілері мыналар:
— компьютер – оқушы білімін бағалау құралы;
— компьютерлік модельдеуді қолданатын электронды оқулықтар;
— мультимедиа — технология, жаңа материалды түсіндірудегі құрал;
— Дербес компьютер, білім жетілдіру құралы;

1. Компьютер — оқушы білімін бағалау құралы;
Қазіргі кездегі ақпараттық технологиялар оқу материалдарын иллюстрация жасау кезінде (мысалы анимациялы слайд — фильмдер) қолданылады. Бұл оқу үрдісін қозғалыста бейнелеуге мүмкіндік береді. Компьютердің көмегімен дыбыстық және бейнефрагменттерді де демонстрация жасауға болады. Компьютердің көмегімен оқушы өз бетінше, сондай — ақ өзге оқушылармен топтасып бірге жұмыс істеуге мүмкіндік алады.
«Компьютер көрнекі – бейнелі ойлауды, қозғалыстық және ауызша қарым — қатынас машықтарын, мақсатты әрекеттерді және әлеуметтенуді дамыту үшін мүмкіндіктер туғызады»

2. Электрондық оқулық — оқушыны осы оқулықпен таныстыру.
Ағылшын тілі пәнінің мұғалімдері үшін өте маңызды әрі мағыналы жұмыс. Тәжірибелік тұрғыдан оқушылардың назарын туындаған проблемаларға аударамын. Мысалы: 10-шы сыныпқа арналған электрондық оқулықта әр тақырыпқа сай толық мәлімет берілген.

3. Мұғалімнің сабаққа деген шығармашылық қабілетінің деңгейін көрсететін, күнделікті сабақ барысында пайдалануға болатын құрал.
Microsoft Power Point презентация арқылы әр тақырыпты қажетті көрнекілік құралдарымен безендіріп, тартымды әрі қызықты етіп көрсетуге болады. Осы уақытта оқушылардың есте сақтау мүмкіндіктері жүзеге асады. Презентация уақытты үнемдеуге және оқушылар принтер арқылы қажетті ақпаратты шығарып алуға мүмкіндік береді.

4. Интернет желісімен жұмыс жасағанда:
— Жобалардың презентацияларын дайындау.
— Ғылыми журналдардың сайттарына кіру.
— Өзге мектеп оқушыларымен еркін әңгімелесу.
— Электрондық поштаны пайдалану мүмкіндігі.
— Өзін — өзі бағалау.

5. Интерактивті тақтаны пайдалану:
— Интерактивті тақта – басқаруға мүмкіндік беретін экран, көп функциональды, сабақ барысында қолданатын қажетті құралдардың бәрі кіреді, атап айтқанда;
— Бормен тақтаға жазылған кескінді интерактивті тақтадағы түрлі – түсті, ұқыпты кескінмен салыстыруға болмайды.
— Слайдтарда, флипчартта қателер жіберілсе, тез арада түзетуге болады.
— Сабақта Aktiv Vote тестілеу жүйесі арқылы тест алу мүмкіндігін қолдануға болады.
— Aktiv Wand указкасының көмегімен тышқанның қызметін атқару және кішкентайларға да тақтаның жоғарғы бөлігіне қол жеткізу мүмкіндігі туады.
Бүгінгі шәкірт ертеңгі күнгі әр түрлі саланың маман иесі. Мұндай сабақтарда оқушылардың тапсырылған жұмыстарға іскерлігі қалыптасады. Болашақ өмірінде белгілі бір кәсіби мамандықты таңдап алуға септігін тигізеді.
Мұғалім — ақпараттанушы емес, оқушының жеке тұлғалық және интеллектуалды дамуын жобалаушы. Ал бұл мұғалімнен ақпараттық құзырлылықты, ұйымдастырушылық қабілеттілікті, оқушыларды қазіргі қоғамның түбегейлі өзгерістеріне лайық бейімдеу, олардың зерттеушілік дағдыларын дамыту бағыттарын талап етеді. Компьютерді пайдалану оқушының пәндер бойынша терең танып білуіне ғана емес сондай — ақ, есептеуіш техникамен жұмыс істеу дағдысын қалыптастыру — уақыт талабы екенін сезінуіне жағдай жасайды. Кез келген сабақтарда жаңа ақпараттық технологияны пайдалану оқушының қызығушылығын ғана тудырып қоймай, басты білім сапасының артуына әсер етеді.

Оқулық зәрулігінің орнын толтыруда баспасөз беттердегітарихи мақалалардыңпайдаланудың мәні зор. Егер шындықты мойындасақ, біздің тарихшыларымыз қазіргі кездетарихымызды айтуға мүмкіндігі болмай жатыр.
Тарихи тақырыптағы мақалалардытарихи оқиғалардың нақтылығы болған және, т.б. деректер дәл келе бермейтіндігін ескеріп, оқушыға өз бетімен оқуға ұсынылатын материалдардытүсіндірілуі қажет. Сондағанаоқушыолматериалдыжақсыигереалады. Тарихтағы жағымды және жағымсыз жақтар болады соларды салыстыру, саралау керек

Тарих ғылымы — тек жеңістер мен сәттіліктерді ғана дәріптеу емес, шыңдықты шынайы талдайтын ғылым. Тарихи кезеңді бізге үнамайды екен деп, өз тарихымыздан сызып тастай алмаймыз.

Бұл жерде тарихи деректерді пайдаланғанда тарихи деректердің жүйесін оқушылардың жас шамаларына қарай берген жөн. Газет материалдарын оқуды тарих пәнін оқытуда қосымша білім көзі ретінде пайдаланғанда ғана оқушылардың ізденгіштігін арттырамыз. Пысықтау ретінде тарихи әдебиеттердегі оқиғаларды Қазақстан тарихының белгілі бір кезеңдерімен, формацияларымен теңестіре, салыстыра білу, тарихи деректерді талдау, оларды қазіргі заманмен орайластыра алу машығын үйретеміз. Қазіргі күллі қазақ тарихы қайта өрлеу кезеңін бастан кешіріп отыр. Тарихи тақырыптарды өзек еткен кітаптар көптеп жазылуда. Алайда оның бәрін реттті, ретсіз пайдалана беру оқушы зердесін ауыр, әрі біздің әлеуметтік тарихымыз бен мәдениетімізді тарихы ерекше ыждағаттылықты талап етеді. Осы орайда нақты тарихи жағдайды немесе тарихи тұлғаны басты нысан етіп алып жазыла бастаған шығармалар да баршылық. Енді Қазақстан тарихын оқытуда көркем шығарманы пайдаланудың маңызына нақтырақ тоқталсақ:

1.Тарих сабағында газет материалын пайдалану бәрінен бұрын оқушының тарихи фактіні ойына ұзақ сақтауына әсер етеді. Өйткені тарих қоғамдағы тап тартысын нақты дерктермен дәлелдейді, әр түрлі пікір қаралады, көркем шығарма ретінде де берілуі мүмкін. Тарихи деректі оқушының жай бір өтіп кеткен іс, оқиға, факті ретінде емес, адам тағдыры, оның басынан кешкен сан қилы оқиғалары ретінде түсініп, оған тарихи мән бере, тебірене қарауына ықпал туғызады. Мысалы,

2.Тарих сабағында газет материалын пайдалану оқушыны еңбектене білуге үйретеді. Мысалы, 1916 жылғыкөтерілісбасшысыАмангелдітарихитұлға. ОқушытарихсабағындаАмангелдібатырбейнесіментарихшыпайымдауыарқылытанысады. Алендібатырдыжазушынемесеақынқалайсомдайды, характерінқалайашыпкөрсеткендегенсұрақбойыншаоқушыізденісжұмыстарынжүргізеді.
3.Тарихсабағындагазет материалыжүйеліәріүнеміпайдаланылса, оқушыныңтарихимәселенітүсіндірудегіойынтартымдыдакөркемтілмен, көңілгеқонымдыбаяндауынақолайлыжағдайтуғызады. Оқушыныңсөздікқорындамытып, пікіріннәрлендіреді, ойыноралымдыбаяндауынакөмектеседі.



4. Егер тарихи әлеуметтік оқиғаны газеттегі материалмен көркемдесе керемет жеткізсе, бұл эстетикалық, рухани, мәдени тәрбие береді.

5. Үйлесімді әрі ұтымды пайдаланылған газет материалы оқушының өз халқына, оның алдыңғы қатарлы дәстүріне, Отанына деген патриоттық сезімін оятады.

. Себебі ұлттық тарихымызды жаңадан жазып жатқан ғалымдардың еңбегі жарық көруі ұзақ мерзімді процесс, әрі оны оқулық бағдарламасына ыңғайлап, әдістемесін жасағанша біршама уақыт кетеді. Сондықтан, мерзімдік баспасөзді үзбей қадағалап, қажет материалдарды екшеп алып, күнделікті тақырыппен байланыстыра түсіндіріп қоймай, оқушылардың өздеріне оқуды ұсыну, оны қалай игергенін пысықтау — олардың шығармашылық ізденіске жол ашып, сабаққа ынталылығын арттыра түседі. Алмұныңөзігуманитарлықпәндердіоқып-үйренудіңбастыәдістемесі. Айталық, жазушы, ізденушіҚойшығараСалғараұлыныңҚытаймұрағаттарынанқазақтарихынақатысты «ЕгемендіҚазақстан» газетіндежариялағанматериалдарсериясытанымдықүлгідеболғанымен, оқушылардыңүлкенқызығушылығынарттырады. Сондай-ақ, Күлтегінтуралы, ЕуразияуниверситетіндеашылғанмұражайжөніндегібаспасөзматериалдарыҚазақстантарихынжаңашапайымдаудаүлкенкөмекболды. Дегенмендебаспасөзматериалдарынпайдаланғандаасақырағыболукерек. Мәселеелаузынакеңтарағанаңыз, хикаялардыкөпетегенавторлартарихидерекорнынажиіпайдалатындығы. Алтарихғылымынаондайөлшемдержүрмейді. СолсебептідеҚазақстантарихынжалпыадамзаттарихыныңқұрамдасбөлігіретіндеқарастырып, әсірелеугежолбермеугетырысуқажет. Олүшінбаспасөзматериалдарындағыдереккөздерініңғылымиқұндылығынайырыпалуғаоқушылардыүйретебілуасамаңызды. Бұлжөніндемерзімдікбаспасөздердіңішінде «ЕгемендіҚазақстан» газетіндежариялаған «Қазақмемлекетініңтарихы» сериясыменберілгентаихшыларКлавдияПищулинаменНәжіпМыңғұловтың, профессорЖанұзақҚасымбаев, академикМанашҚозыбаевтыңмақалаларынақтытарихифактілерменерекшеленеді. 2002 жылданбастапосыгазеттағыда «Әлемгеәйгілі» дегенайдарашып, Қазақстантарихынақатыстытұлғалартуралыматериалдарберебастады. Сондай-ақ, «Қазақтарихы» журналы, басқадағылыми-көпшілікбасылымдарбарболсада, оқушыларөресінескермеугетағыдаболмайды. Айтакететінмәселе, 1999 жылдың «Тарихжәнеұрпақсабақтастығыжылы» болыпжариялануынабайланыстыжергіліктібаспасөздердедеөлкетарихынақатыстытұлғалартуралыматериалдаркөптепжарияланды. Қорытаайтқанда, Қазақстантарихыноқытудамерзімдікбаспасөздіңұтымдыжағымыналар:

1. Қазіргіөзгерістерзаманында, ғаламдастыружағдайындаақпараттарағыныкүшейіп, жаңақоғамдыққұбылыстардыңжаппайентелепжатқантұсындаөзтарихымыздыжеделоқып-үйренуімізгемүмкіндікбереді.

2. Тарихиоқиғалардыосыкезеңментығызбайлансытырақараудыжеңілдетеді.

3. Баспасөзматериалдарытәуелсіздіктынысыменүндескеліп, сабақтыңөзмақсатынажетуіндемұғалімеңбегінжеңілдететүседі.

4.Қазіргісалуаттыоқулықтаржоқкездежарияланғанматериалдардыэпизодтықсипаттамаемес, көзжазбайқадағалап, жүйелепотырса, көптегенпайдалықосымшамағлұматтарбереді. Алұнамсызтұсы — баспасөзматериалдарындатарихидеректіліктіңжетіспеуі. Осытұрғыданкелгендеұстазміндеті -тарихитанымдыәдебиәсірелеушіліктенайырабілу.

3. Реферат- оқушының ізденіп жазған шығармашылығы. Реферат жазу оқушы үшін — шығармашылық жұмыс, ал өзіндік шығармашылықты шебермеңгеру – оқушының даму жолындағы маңызды сатының бірі. Бұл жағдайда мына аргументтерді ескеру керек.


III. Мерзімді баспасөздегі деректерді тарихи фактілермен салыстыра алуы тәрізді және т.б. талаптарды ескерген дұрыс. Әрбір ұстаз өз сабағында жаңашыл әдіс-тәсілдерге сүйеніп, өз сабағын өткізсе, өскелең жастың өмірге нақты көзқарасын қалыпьтастыра алады. Сыныптан тыс сабақтарды оқушылармен көбірек өткізу, олардың сол пәнге деген қызығушылығын арттырады.

Сабақтың сапалы өтіп, мақсатына жетуі мұғалім мен оқушылардың сабақ үстінде атқаратын оқу қызметіне байланысты. Өзі оқытатын пәнге барлық оқушыға бағдарламағасай білім беру — әрбір мұғалімнің басты міндеті. Мәселен, тарихшы мұғалім бұл міндетті жүзеге асыру үшін өзінің алғашқы сабағынан бастап соңғы сабағына дейін барлық оқушының оқу қызметімен айналысуын қамтамасыз етуі тиіс. Бұл оңай шаруа емес. Мұны орныдау үшін мұғалім өз оқушыларының бойна кем дегенде мына үш сапаны (қасиетті): тарих пәнін оқып-үйренуге деген ынтаны, оны меңгеру үстінде жалпы пәнге деген жауапкершілік пен қызығушылықты және пәнді меңгеру тәсілдерін, яғни оқу қызметі тәсілдерін қалыптастыруы тиіс. Осы үшеуінің біреуі толық қалыптаспаған оқушыда тарих пәнінен жүйелі де баянды білім болуы мүмкін емес. Әрбір оқушы тарих пәнін оқып-үйренудің қоғам үшін де, өзінің жеке басы үшін де қажет екенін түсінісуі тиіс.

2. Көркем шығармашылық арқылы сабақ үстінде оқушылардың өзіндік жұмысын ұйымдастыру.Тарих сабағына оқушылардың қызығушылығын, ынтасын арттыруда, есте жақсы сақтауында, тарихи материалды әсерлі әрі түсінікті оқып үйре-туде көркем әдебиетті, хрестоматия, тарихи дастандар, естеліктер, анықта-малықтар, фольклорлық, этнографиялық, мұрағаттық материалдардан үзінді, мұражайлар, кермелердің мүмкіндіктерін пайдаланған тиімді. Жоғарыда аталған қосымша материалдардың әрқайсысы өзіндік ерекшеліктері мен ортақ белгілерімен ажыратылады. Олардың біразы сол заманның куәгерлері немесе оқиға болған уақыттың бер жағында өмір сүріп бізге жеткен тарихи шығармалар. Мұндай туындыларды пайдаланғанда автор қандай көзкараста екенін, кандай әлеуметтік топтың мүддесін қолдап отырғанын дұрыс анықтап алған жөн.Көркем әдебишығармаларында көпшілік жағдайда тарихи шындық бейнеленеді, оқушылардың көз алдына тарихи оқиға, ұлы тұлғалар бейнесінін әсерлі сипаттамасы елестейді. Мәселен, осындай материалды сабақта талдаған соң, орта ғасырдағы жәрмеңкеге бара жатқан шаруа, не қолөнерші туралы әңгіме құрастыр деген тапсырма беру окушылардың тарихи кезең туралы нақты және толық ұғымдарын қалыптастыруға ықпал етеді. Окушылар көркем әдебиет шығармаларын сыни тұрғыдан бағалауға үйренеді, ондағы кандай окиға шындық, ал қайсысы ойдан шығарылғанын талдап кәзі жеткен соң, өз ойын дәлелдеуге ұмтылады.

Мұғалім әңгімесінің бейнелі, нақтылы, әсерлі болуы оған окулык мәтінінен баска түрлі дерек көздері мен көркем әдебиеттен мәтіндерді бай-ланыстыра отырып әңгімелеу септігін тигізеді. Мұғалім көркем әдебиеттен ең айқын, әсерлі, түсінікті үзіңділерді іріктеп алып, тарихи оқиғаға немесе кайраткерге сипаттама береді. Көркем әдебиетті пайдалану окушылардың гарихтан білімдерінтерендетуге, адамгершілік касиеттерін калыптастыруға және ойлау кабілетін дамытуға көмектессді. Мұғалім коркем әдебиеттің мазмұнымен жаксы таныс болуымен катар одан ен маңыздыны тандап алып, үзіндіні пайдаланып және жаңа материалмен ұштастыра білуі кажет. Мұғалімдер тәжірибесінен байқағанымыздай, олар жаңа материалды түсіндіру барысында тарихи окиғаға байланысты көркем әдебиеттен қысқа да нұсқа, әсерлі үзінді пайдаланады. Көркем әдебеттен есте жақсы сақталатын әсерлі, бейнелі эпизодтар, айқын суреттемелер, эпитеттер, қысқаша суреттемелер, өткір де даналы сөздер қолданған тиімді. Мұндай жағдайда мұғалім әңгімесі баи түседі, тартымдылығы артады. Сонымен қатар оқушы-ларға өздігінше көркем әдебиетті окып келіп, ондағы ең маңыздыны таңдап, сол үзіндіні сабақта пайдаланып, оны талдау, оқушылардың ой-өрісін дамытуға елеулі үлес косады. Оқушыларға біркатар көркем туындылар әде-биетпәнінен белгілі болғаңдықтан, пәнаралық байланыс түріне проблемалық сұрақтар мен тапсырмалар қою арқылы естсріне түсіріп отырған да пайдалы.

Сабақта мұғалімге нақты көмек болу үшін мысалы, Қазақстан тарихын оқытқанда көркем әдебиетті пайдалану туралы кесте толтырғаны дұрыс.

Мұғалім бір ғана емес бірнеше деректерден үзінділер де пайдалана ала-


ды. Мұндай жағдайда біреуін өзі дауыстап оқып берсе, қалғандарын оқушылармен топ болып жұмыс ұйымдастырады. Әр топқа әр түрлі тапсырма: фольклорлык, этнографиялык, мұрағаттық және мұражай материалдарын беріп, сол бойынша талдау өткізіп, оқушылардын тарихи деректермен жұмыс істеу біліктерінің қалыптасуына себін тигізеді. Сонымен қатар мұражайларға, көрмелерге барып, одан кейін тәрбиелік-танымдық тапсырмалар орындауға, әр түрлі жазбаша жұмыстар дайындауға үйретеді. Мұнын өзі оқушы шардың өздігінше жұмыс істеу тәсілдерін меңгеруде пайдалы болмақ.

Тарихты оқытуда сөздік жұмысын жүйелі ұйымдастыру үшінанықтамалық, сөздіктерпайдалану оқушылардың ойлауын және сөйлеу мәдениетін дамытуға септігін тигізеді. Тарихтыоқубарысындаоқушыларкөптегенжаңақайраткергесипаттамабереді. Көркемәдебиеттіпайдалануоқушылардыңтарихтанбілімдерінтерендетуге, адамгершілікқасиеттерінқалыптастыруғажәнеойлауқабілетіндамытуғакөмектессді. Мұғалімкөркемәдебиеттіңмазмұныменжаксытанысболуыменкатароданенмаңыздынытандапалып, үзіндініпайдаланыпжәнежаңаматериалменұштастырабілуіқажет. Мұғалімдертәжірибесіненбайқағанымыздай, оларжаңаматериалдытүсіндірубарысындатарихиокиғағабайланыстыкөркемәдебиеттенқысқаданұсқа, әсерліүзіндіпайдаланады. Көркемәдебеттенестежақсысақталатынәсерлі, бейнеліэпизодтар, айқынсуреттемелер, эпитеттер, қысқашасуреттемелер, өткірдеданалысөздерқолданғантиімді. Мұндайжағдайдамұғалімәңгімесібаитүседі, тартымдылығыартады. Соныменқатароқушы-ларғаөздігіншекөркемәдебиеттіоқыпкеліп, ондағыеңмаңыздынытаңдап, солүзіндінісабактапайдаланып, оныталдау, оқушылардыңой-өрісіндамытуғаелеуліүлесқосады. Окушыларғабірқатаркөркемтуындыларәде-биетпәніненбелгіліболғаңдықтан, пәнаралықбайланыстүрінепроблема-лықсұрақтарментапсырмаларқоюарқылыестерінетүсіріпотырғандапайдалы.
Сабақтамұғалімгенақтыкөмекболуүшінмысалы, Қазақстантарихын
сөздер, ұғымдарментерминдерменкездеседі. Мұғалімсабакқадайындалғандажаңаматериалмазмұнындакездесетінтерминсөздердіңмазмұнынқалайашыпкөрсетукеректігін, онықалайтүсіндіретінін, қандайаныктамалықтарпайдаланукеректігіналдын-алаойластырады. Терминсөздердіңмазмұнын:

— жаңасөздердіңмазмұнынашыпкөрсеткенде, солзаттынемесеоныңбейнелерінкөрнекіқұралдар (найза, еңбекқұралдары, т.б.) арқылыауыз-шатүсіндіру;

— жаңасөздердіңмазмұныноныңшығутарихытуралыайтуғажәнесолсөздердіңқұрамынталдау (мысалы, жаңадәуір, тәуелсіздік);

— жаңасөздердіңмазмұныноқушыларғабұрыннантаныссөздердіңкөмегіментүсіндіру, яғнисинонимретіндемағынасыбірдейсөздіңмәнітүсіндіріледі (мысалы, раджа-арилердіңсайланыпқойылатынкөсемі, т.б.);

— күрделіжаңасөздерменжұмысжасағаңдаанықтамадансолсөздітауып, тақтағажазып, оныбелгілібіробразбен, ұғымменбайланыстырып, жан-жақтытүсіндіргентиімді.
Мұғалімжаңасөздердітақтағажазады, кадаскопнекомпьютераркылыкөрсетеді. Оқушылароныдауыстапоқиды (төменгісыныптарда), дәптерлерінеқатесізжазыпалады. Оқушылардыңесінеүнемісалып, үйтапсырмасынпысықтаубарысындасөздікбойыншажұмысжүргізіп, анық-тамадантауыпкеліпмағынасынтүсіндіруді, анықтамасынайтуды, сөзгетал-дауменқорытындыжасаудыталапетеді.
Тарихсабактарыңдақанаттысөздердің, мақал-мәтелдердің, бейнелепсуреттеудіңорныерекше. Мәселен, кейдетарихиоқиғаныбаяндағандамұғалімайқын, өткірсөздердіпайдаланып, белгілібірфактініңмәнінтереңашыпкөрсетіп, оқушылардыңсанасындаберікорнықтыруғамүмкіндікжасайды. Олүшіноқушыларғатөмендегідейсұрақтарқойғанпайдалы:

— «Мемлекетдегеніміз-мен»дегенкімніңсөзі?

— «Атамекенжеріүшін, қасиеттіеліүшін, болмайқаларкімбатыр?»—дегенкімніңжалындысөзі?

— «Сүйеліндіүйіндей, сүйүйіндіеліндей»— дегенсөздіайтқанжазушыкім?
Тарихтыоқытудаоқушылардыңпәнгедегенқызығушылығынарттыру-да, тарихиматериалдыолардыңсезімінеәсерететіндей, түсініктіоқыпүйре-нудекөркемәдебиетті, хрестоматия, тарихидастандар, естеліктер, анықта-малықтар, фольклорлық, этнографиялық, мұрағаттықматериалдар, қанатты, нақыл, даналарсөздерін, мұражайлар, көрмелердіңмүмкіндіктерінпай-даланғантиімді.

Бекетусұрақтары:

1. Қазақстантарихысабағындакөркемәдебиеттіпайдаланудыңтәсілдеріқандай?

2. Көркемәдебиеттіңоқушыларүшінтарихсабағындапайдаланудыңмаңызынеде?

3.Тақырыпқабайланыстыкөркемәдебиеттітаңдауғамысалкелтір?
Әдебиет:

1. ШаймерденоваК.Ш. Қазіргісабақжәнеөзектімәселелері. А., 1990

2. ТұрлдығұловТ. Тарихсабағынжетілдіружолдары. А., 1984

3. ҚұсайыновР. «Туғанөлке – туғанқазына», Қазақстанмектебі.// 1991 №6.


12 Дәріс. Тақырып:Тарихжәнеқоғамдықпәндердіоқытуәдістемесі.

Негізгіұғымдар:Дәріс-сабақ, Семинарсабағы, Реферат.

Жоспар:

1.Дәріс-сабақоқытудағыеңнегізгіүрдіс.

2. Семинарсабағы. Оныөткізужолдары.

3. Реферат- оқушыныңізденіпжазғаншығармашылығы.

Мақсаты:Оқушылардыңөзбетіменжұмысістейалудағдыларынқолдануарқылыбілімсапасынарттыруғаүйрету.
^1. Дәріс-сабақоқытудағыеңнегізгіүрдіс. Оқыту, білімберутәжірибесіпедагогикалықүрдістіңсапасынүнеміарттырыпотырудыталапетеді. Солсебептенпедагогикалықүрдісті, процестітехнологияландырумәселесімаңызды.
Өздік, танымдықжұмыс – оқушыларбойындағытанымдыққабілетінің, шығармашылықойлаужүйесініңдамуынажолашады.
Тарихсабағындатарихиматериалдарды, көркемәдебиетті, деректіқұжаттарды, баспаағындарынмақсаттыпайдалануарқылыоқушыларымныңақылойын, адамгершілігін, эстетикалық, интеллектуалдықтанымсезіміндамытып, өздігіненізденуінеқолайлыжағдайтудырады.
Сабақберуәдісіндеоқушылардыңөзбетіментанымдықкабілетіндамытуғабағытталғантапсырмаларберілуітиіс. Оқушыларәңгімелер, өлеңдер, өтірікөлеңдер, диалог-журнал, реферат, сахналыққойылымдар, конспект, келешектегіболжауөмірнамаларжазып, сапарнамаларқұрастырып, өзбетіменкітапоқып, журнал-газетшығарады.
Әртүрліақпараттарды-кітап, оқулық, көркемәдебиет, баспабеттері, көмекшіқұралдар, деректер, құжаттар, тарихиөлеңдер, шежірелердізерттеуүшінбастыныіріктейді, цитаталаралу, конспектілеу, жоспар, тезистерқұрастыруғамашықтанады.
Осымақсатнегізіндекурсалдынамынадайбастыміндеттерқойылады:

— Сабақтыталдаужайындатүсінікберужәнеоғанжан-жақтысипаттамажасау;

— Өзіндікталдаужүргізудіңмәселелерінауқымдытүрдеашыпкөрсету;

-Тарихсабағындаоқушыларғаөзіндікталдауістеужұмыстарынабағыт-бағдарберу.
Тарихсабақтарындаинтерактивтіоқытуәдістерінқолданудыңмаңызы.
Казіргіалғадамыпбаражатқан XXI ғасырдағықоғамүрдістерібүгінгіұрпаққақат-қабатміндеттеркойды. Солардыңбірібілімсаласындаоқушыларғаосызаманғысайбілімжүйесі, білімәдістеріменсабақберу. Яғнибұлортамектептердетарихпәніненсабақберудеинтерактивтіоқытутәсілдерінқолданудытиімділігіболыптабылады. Оқытудыңойындықформасынтарихсабақтарындақолданыпоқытуоқушылардысолөтіліпжатқанматериалдағызаманкезенінетеренірекүңілуге, солкезлебінсезінуге, белсенділидерлікетугеитермелейді.
Оқытудыңойындықформасынакіретінәдістерге — рөлдікойындар, кон-курстар, жарыстар, тренингтер, интеллектуалдықшолулар, брейнрингт.б. іс-шараларөзкезегіндеоқушылардыңосыпәнгедегенынтасынарттырарысөзсіз. Қолданылатынойынатауларынтізбелесек, олар: «Тарихишынжыр», «Саяхат», «Жасдеректанушы», «XXI ғасыркөшбасшысы», «Проблемалықполемика», «Тесттікконкурс», «Тарихисахналыққойылымдар», т.б.
Бұл аталған әдіс-тәсілдердің мәні:

1.
Әдістемелік мәні — тарих пәніне деген оқушылардың қызығушылығын арттыру.

2.
Тәрбиелік мәні — оқушыларды өз елінің барлық тарихи құндылықтарын кұрметтеуге үгіттейді.

3.
Теориялық сипаты — оқушылардың өзін-өзі ұстау ерекшеліктері, сөйлеу стильдерін қалыпастыруға көмектеседі.


Еңді әрбір сыныпта өтілетін тақырыптарда қолданылатын интерактивті әдістерге тоқталып өтсек:

1.
«Тарихи шынжыр» ойын тізбегі. Бұл тәсіл кез-келген сыныпта тарих пәніңде қолдануға қолайлы. Оның мазмұны бойынша белгілі бір тарихи деректі, яғни белгілі бір мәлімет беретін сөйлемді үш немесе төрт оқушы кезектесіп, біреуі әуелі басын, екіншісі орта тұсын, үшіншісі аяқ жағын айтып, тұтас бір ойынды тізбекті құрайды. Нәтижесінде: нақты бір тарихи дерек кұрылады. Тиімділігі — оқушыларды тапқырлықпен дәл, нақты логикалық ойлауға үйретеді.

2.
«Жас деректанушы» тағылымдық ойыны. Өтіліп жаткан тарихи дәуір бойынша сол кезеңдегі саяси оқиғаларды жазушы жылнамашылар атыан кез-келген тарих пәнін сүйетін оқушы мәлімет жазып, оларды өз көзкарасы шеңбері нде жеткізеді, өзінше сипат береді. Деректанушы болп отырған оқушы нақты фактілерге айкын сипаттама беруге үйренеді.

3.
«Проблемалық полемика» ой талкысы. Оның мәні өтілетін материалдағы болып кеткен тарихи оқиға, түрлі реформалардың, саяси тұлғалардың жеке басы, іс-әрекеттеріне он (+) және теріс (-) дәрежедегі бағалар беруі оқушыларға кез-келген мағлұматгарды объективті түрде баға беруге үйретеді.

4.
Тестік конкурс. Оқушылардың әрбір өтілген такырып бойынша ой елегінен өткізіп жинақтап жүрген материалдарды тест сұрағы формасында көрсету. Осы бойынша әрбір оқушы өзінің қасындағы әріптесімен тест сұрақтарын жасырып қою арқылы бірінің білмеген мәліметін екіншісі толықтырып, оқушылардың ақпарат алмасымдық дәрежесі жоғарылады.

5.
«XXI ғасыр көшбасшысы» интеллектуалдық шоуды ұйымдастыру тәсілі көбінесе өтілген материалдарға шолу жасау, қорытынды сабақтарға, жинақтау сабақтарына пайдалануға өте ыңғайлы. Өтілген сабақ тақырыптарын жинақтау кезінде оқушылардың арасынан тілек білдіруші немесе ең білімді деген оқушылар шығып, әркайсысы жеке-жеке жалпы шоудың турлары бойынша сайыска түсіп, ең көп сауаттылық, жігерлілік, біліми белсенділігін танытьш жеңіске жеткен дарынды окушы жеңімпаз болып танылады. Бұл сайыстын тигізер тиімділігі — оқушыларды лидерлік касиеттерге тәрбиелеу әрі танымды-лық кабілетін арттыру.

6.
Тарихи сахналык койылымдар. Әсіресе Казақстан тарихы пәні сабақтарында жинақтау сабақ ретінде бұл тәсілді қолдану оқушылардың сол болып жатқан оқиғалар тізбегіне, реформалар кезеңіне тереңірек енуіне, мүмкіндігінше кебірек сезінуіне ықпал етеді. Жекелеген оқушыларды белгілі бір сценарий желісі бойынша дайындалған рөлдерге оқушыларды орнымен қойып ойнату, балалардың дүниетанымдық көзқарастарын қалыгггастыру, бейнелік ойлау шеңберін, шешендік сейлеу стильдерін қалыптастыруға көп септігін тигізеді.

^Семинар сабағы оны өткізу жолдары.Қазіргі кезде қоғамымызда болып жатқан үлкен өзгерістер өскелен ұрпақ-тын шығармашылық қабілетін, терен де, жан-жақты ойлай білу, ойын толық жеткізе білу қасиеттерін дер кезінде аша білу, оқытылатын пәнге деген нағыз қызығушылығын тудыру мәселесі оқу орнынын алдында тұрған өзекті мәселелердіц қатарынан орын алады. Семинар сабағы қазірде алынған білімдерді пысықтау формасы ғана емес, ол сондай- ақ тындаушының өз бетінше ізденуінің, мәселені талдай алудынен алғашқы дағдыларын қалыптастыру, ойлау қабілетін мазмұңды түрде одан ары шыңдай түсу сияқты мәселелерді қамтиды. Ал біздін жоғарғы мектеп жағдайыңда семннар сабағы әрбір тақырыпта мәселені зерттей алатын жүргізуші және пәннің атап айтқанда, тарих пәнінің осы немесе өзге мәселелермен тікелен айналысатын, ғылым саласын жетік білетін оқытушы арқылы жүргізілетін практикалык сабақтың бір түрі. Семинар сабағыңда сондай-ақ дәріс тындау нәтижесінде және берілген негізгі әдебі міндеттермен өз бетінше жұмыс жасау арқылы қол жеткізген білімді қорытындылайды. Сабақ өткізу барысында оқытушыға сөйлей білу, өз ойын еркін жеткізе алатын және қорытынды жасау арқылы ол тындаушынын көзқарасын, білімі мен мағлұматын, талдау жасай алу деңгейін байқауға, тындаушы өз бетінше дайындық сағаттарында игерген теориялық білімінің дұрыстығын, өз қорытындыларының қисыңдылығына көз жеткізуге, осы мәселе бойынша мағлұматтарды молынан алуға мүмкіңдік береді.

Жоғарғы оқу орыңдарында гуманитарлық пәндерден жүргізілетін семинар сабақтарының көптеген формаларын қарастыруға болады. Солардың арасында біз семинар сабағың терең, кең ауқымдағы мазмұнды әңгіме түрінде өткізу формасына тоқталмақшымыз.

Кеңейтілген әңгіме семинар сабағының кең тараған формаларының бірі деп қарауға болады. Ол бәріне бірдей көрсетілген міндетті түрдегі және қосымша әдебиеттер арқылы тыңдаушылардың сабақтын жоспарының әрбір көрсетілген сұрағына толықтай дайыңдығын талап етеді тыңдаушынын өз оқу тобының алдында жауап беруі және олардың мәселені жан-жақты ашуға атсалысуы, өз пікірлерін білдіруі және өздерініи көзқарастарын қорғай алуы, т.б. қол жетеді. Семинар сабағын осы кеңейтілген әңгіме түрінде өткізу мәселені талқылауда тыңдаушылардың көпшілігің әңгімеге қатыстыруға мүмкіншілік береді, бұл жерде әрине олардың сондай-ақ сабақтағы белсенділігін көтерудің барлық мүмкіншіліктерін қолдануға тиімді.

Семинар сабағында сөйлеген әрбір тыңдаушыға және бүкіл топқа алдын-ала дайыңдалып, негізделген және жүйеленген сұрақтар қою, семинар сабағын айтып тақтаға шыққан өз әріптестерінің күшті және әлсіз жақтарына тындаушылардың назарын аудару, дер кезінде оған нұсқау беріп, түсініктемелер жасау, дер кезінде түзету енгізіп отыру, оқу үрдісі барысында әрбір жаңа деректерге тыңдаушылардың ерекше көңіл бөліп отыруы, тындаушылар тарапынан кейде естіліп қалатын тың ойларды да уақытында ескеріп, оны кетермелеп отыру жәнет.б. жатады.

Бұл семинар сабағын өткізудің түпкі негізіне топ тындаушыларының басым белігін тікелей қатыстыру приннипі жатады, бұл міндет сабақ өткізуші оқытушыға әрбір тындаушыны әңгіме-семинар сабағының тікелей қатысушысы, семинар сабағының алдына қойылған міндеттерді шешу жауабын бірге іздеуге қатысушы ретінде қабылдауды жүктейді.

3.
Оқушылардың тарих сабағында өзіндік жұмыс істеу дағдыларын қалыптастыру.Өзіндік жұмыс тәрбиелеу мен оқыту процесінің міндетті құрамдас бөлігі болып табылады. Білім сапасын көтеру, оқу әдісін жандандыру мақсат болып отырған казіргі кезенде өздік жұмыс оқушылардың белсеңділігін арттыруға, шығармашылық қабілетін арттыруға, жетілдіруге көмектеседі. Оқушылардың ой-өрісін, қиялын дамытады. Эмоция туғызуға бұрын алған білімдерін еске түсіруге мүмкіндік береді. Сондай-ақ, өздік жұмыс окушының баспасөз материалдарын өзінше ізденіп оқуға, сол арқылы танымын кеңейтуге мүмкіндік береді. Жауапкершіліке дағдыландырады. Өзіндік жұмыс оқушының сабақта алған білімін кеңейте түседі.


Өзіндік жұмысты ұйымдастыруда сабақтың бүкіл уақытын қамтымай, оқушылардың жұмысына өзім бақылау жасаймын. Бастамасы сыныпта орындалып, қалғанын үйде орындайды.(Сабақтан тыс).

Өз бетінше жұмыс істеуді ұйымдастырудың маңызды шарты, өтілген курстардағы біліміне сүйене отырып жүзеге асыру. Өзіндік жұмысқа тарих курсы окытыла бастағаннан-ақ дағдылаңдыра бастау керек. Курсты жаңа бастаған окушылар пәнді оқып мазмұндауға алғашқыда дағдылана алмайды. Тарихи материалды меңгеруге дайын болмайды. Себебі, оларда қоғамдық өмірдің құбылыстары туралы ой әлі қалыптаса қоймаған. Оның үстіне сөздік қорларыда аз болады. Тарихи оқиғалардың кейбір мәліметтері ғана таныс. Сондықтан тарих курсын жаңа бастаушы 5-сыныптарда өтілетін алғашқы сабақтарда оқушылардың өз бетінше жұмыс істеуін дамытуға ынғаландыру керек.

Білім беру процесінде оқушылардың өзіндік жұмысының қандай түрлері қалай жүзеге асырылып жүр? Күнделікті сабақта оқытудың басқа әдістері тәрізді сабақтың барлық уақытын қамтып алмайтындай етіп, көбінше сабақты бекіту кезеңінде өзіндік тапсырмалар орындалады. 5-ші,6-сыныптарында оқулық материалдарына сүйеніп мәтіннің тақырыбын онын негізгі сұрақтарын ойлап табудан бастаймыз.

Мысалы: 1. Андронов мәдениетін жасаушылар қай дәуірде өмір сүрген?(Қола).

2.
Андронов тайпалары шаруашылықтың қандай түрімен шұғылданған?(Балық аулау)

3.
Адамзат дәуірінің басталу кезеңі неліктен тас ғасыры деп аталған? Бұдан соң қарапайым жоспарлар құру оқушыларға тапсырылады. Бесінші сынып оқушылары «Көне дүние куәлары» тақырыбы бойынша төмендегідей жоспарлады.

4.
Тас құралдар дәуірі.

5.
Егіншіліктің басталуы.

6.
Тарихи деректер.

^3. Реферат- оқушының ізденіп жазған шығармашылығы. Реферат жазу оқушы үшін — шығармашылық жұмыс, ал өзіндік шығармашылықты шебермеңгеру – оқушының даму жолындағы маңызды сатының бірі. Бұл жағдайда мына аргументтерді ескеру керек.

Бірінші аргумент. Реферат жазуда шығармышылық талабын меңгермейінше оқушының белгілі бір табыстарға қол жеткізіп, оның шығармашылық биіктерге көтерілуі қиын. Рефлексия, өзіндік талдау – оқушының өзіндік дамуын ілгері жылжытатын ең тиімді, әмбебап тәсіл. Екінші аргумент. Реферат оқушы үшін өзіндік – шығармашылық жұмыс. Реферат жазу мен тарихи шығармалар жазу оқушының ғылыми ізденіс дағдысын қалыптастырудың ең тамаша тәсілі. Басқа да шығармашылық істің өкілдері сияқты оқушының сезімталдығын есепке алатын болсақ, оның рефераттық жұмысын талдау мен шығармашылығын бағалау құқығы оны көптеген артық тебіреністер мен қобалжулардан құтқарады және оның өзіндік ғылыми ізденісіне деген сенімін туғызады. Оқушыны сын-ескертпелерді ды дұрыс қабылдауға үйретеді.

Үшінші аргумент.Оқушының рефераттық жұмысы талдаусыз қалса, оқушы өзінің ізденісінің дұрыстығын Рефераттың немесе тарихи шығармасының толыққанды авторы ретінде сезіне алмайды және бұл жағдайда оның шығармашылыққа деген ғылыми ынтасын туғызбауы мүмкін екенін есте сақтауымыз керек.

Төртінші аргумент.Уақытылы жүргізілген шығамашылық талдаумен талдау мен соның нәтижесінде енгізілетін түзетулер оқушылардың ғылыми шығармашылық жұмыстарының сапасын жақсартады және оқушының шығармашылық ізденіс дағдысын қалыптастырады.

Бесінші аргумент. Реферат жұмыстарын жазу дағдысын меңгерген оқушы сабақты жақсы оқып, тарихи тақырыптарды жақсы меңгеруіне септігін тигізеді. Оқулық пен шектеліп қалмай жан-жақты білімді тұлға болып қалыптасуына ғылыми шығармашылық жұмыс жасау дағдысының берері көп көмектеседі.

Қорыта келгенде, өз бетінше жұмысты балалар үлкендердің көмегінсіз, өздігінен орындауы үшін берілетін тапсырманың мақсаты айқын, оқушыға түсінікті болуы керек. Мұндай жұмыс тапсырылғанда оның ауыр-жеңілдігіне, қанша уақытта орындалатынына баса назар аударған дұрыс. Өз бетінше жұмысты сабақтың кез келген кезеңінде тапсыруға болады. Мысалы: жаңа сабақты түсіндіру кезеңінде, қайталау сабағында, сабақты бекіту кезеңдерінде, т. б.

Мұғалім оқушылардың өздігінен орындайтын жұмыс түрлерін, әр пәннің ерекшелігін ескере отырып, алдын-ала дайындалуы керек. Сонда ғана сабақ жүйелі, өзіндік жұмыстар сапалы болады. Оқушылардың өздігінен жұ-мыс істеу әрекеті бірден қалыптаспайды. Ол өте күрделі болғандықтан, қарапайым сатыдан күрделі сатыға карай дамиды.

Сабақ жоспарлары сайты,      www.jospar.kz - 1110069

Пікірлер (4)
Админ # 24 қыркүйек 2014 в 00:12 0
Өте тамаша жазылған екен, көп рахмет.
Админ # 24 қыркүйек 2014 в 00:33 0
rofl керемет қой мынау.
Админ # 24 қыркүйек 2014 в 00:34 0
""
Сурет кішірейтілген. Түпнұсқада көру үшін шертіңіз.
Жазира Джуматаева # 8 қараша 2014 в 16:34 0
Өте жақсы

Сайт редакциясының

Электронды почтасы:

bioustaz@mail.ru

Блогтағы жазбалар