Блоги
Жазбалар лентасы (359) Барлық блогтар Жекелік Ұжымдық
Алға Әлем.Қазақ пен арақ
(Сықақ)

Қазақ пен арақ


Қазақ пен арақтың ара - жігі
Қашан біріккенін,
Аз - мазырақ жілік тегін.
Қашан болғанда...
Қазекең
Ертеден арақ - шараптың дәмін біліп жүрген,
Қара таяқтар,
Ішіп алып ыржақтап күліп жүрген.
Бірақ араққа бой бере қоймаған, Ақыры,
ХX - ғасырдың екінші жартысында
Аракең
Қазақты мықтап сүріндірген.
Шал - кемпірі,
Ұлы - қызы, жұрағаты
Күн демей түн демей,
Суша сімірген.
Ішпесе тұра алмайтын күйге жетті.
Сөйтіп арақ қазақты
Күйзелтті, күңірентті,
Талай жайсаң келмеске бұрды бетті.
Өртеніп өлгені, ығып өлгені,
Өзіне - өзі пышақ сұғып өлгені.
Асылғаны,
Аварияда күлі шашылғаны.
Өзгесін бұлай қойып,
Уға бас ұрғаны,
Сандаған мыңға жеткен болар.
Мұны бір деңіз,
Орыспен қосылып іргеміз,
Тыңды игеруге білек түргенбіз.
Оған дейін аз ішкенбіз,
Қоныстас болған соң бәсекеге түскенбіз.
Олар етігін жуса,
Біз де жуғанбыз.
Тауығы жұмыртқалап,
Сиыр туса,
Қуанышын бөліскенбіз.
Талай, талай
«Русская водканы» бөле ішкенбіз.
Келе-келе олар біздің маңымызға
-Маңыңыз не?
-Қара шаңымызға
Ілеспей қалған.
Өйткені малдан
Бізде бие бар,
Ол құлындамай ма?
Қазекең құлынды ырымдамай ма?
Содан құлынды жумай ма?
Қой - қозы, ешкі - лақты
Ауызға алу артық мұндайда.
Сонан соң Құдай бере салған,
Күттірген үміт алдан.
Су мұрындар да жетерлік
Жылда бір - бір құрсақ көтеріп,
Оған тәуба етелік,
Жататын жеңгелер,
Келіндер аз ба?
Бірі қыста, бірі жазда
Шақалақты жуу,
Жыл бойы үзіліп көрді ме?
Қысқасы, Құдай қазаққа берді де
Тұрды,
Берді де тұрды.
Бір жағынан Құдай беріп жатса,
Екінші жағынан шайтан ұрып,
Жіберді емес пе мәңгі қылып.
Содан айтып - айтпай не керек?
Ит болып үріп,
Шошқадай қорсылдадық.
Бүркітше бүріп,
Бірімізді – біріміз өлтірдік ұрып.
Ең соңғы бір дерек,
Енді
Апталап, айлап жатып
Ішуді шығардық
Көйлек - көншегімізді сатып.
Тию көрмей ұл өсті,
Тәрбие көрмей қыз өсті.
Әйелімізді соңымыздан ерттік,
Мас болған әйелін арқалап
Жүргенін еркектің
Көрмедім ар санап.
Жә, осы да жетер енді,
Қазағым, еңсеңді көтер енді!
«Бір жұмақтың, бір тозағы бар» деген,
Ұят - намыс,
Қалғымаса ар деген,
Қайта орал қазақы қалпыңа!
Бабадан мирас салтыңды
Аштыра берме араққа!
Ана бір таса жеріңді
Көрсетпейтін жалпыға.

Сүлеймен Баязитов
Алға Әлем.Коррупция
Коррупция


(сықақ)

– Әй, шөпжелке албастылар!
Мен сендердің жындарыңды басқалы келдім,
Білімсіздіктеріңді...
Беттеріңе басқалы келдім
Тойыс, арттарыңды ашқалы келдім,-
Деген еді.
Директордың осы сөзі
Мұғалімдерді жіпсіз көгендеді.
Жөнге көнбегендерді
Айтқанына еріп
Жолында өлмегендері
Директордың қаһарына ілігіп,
Әртүрлі бапқа ілініп,
Жанынан кетті түңіліп.
Беттілердің беті күйді,
Иіндері бүгіліп.
Осы болар директордың күткені.
Анаған деп,
Мынаған деп,
Алым алу бітпеді.
Көлденең жатқан көк тиынды
Көзін жұмып «үп» деді.
Көріп келген ілдалдалап ептеп күн
Қазандығы қақ айрылды мектептің
Сол- ақ екен
Аудандағылардың зәре-құты қалмады.
БАҚ біткен
Кейбірі тіптен
«Құрыдық»,- деп зарлады.
Басқармадан, Министрліктен
Келмеген комиссия қалмады.
Сөйтіп,
Қаражат та табылды.
Ал директор
Тиын-тебенді қағып ап,
Астанаға аттанды.
Әкелед деп қазандық
Естіген жұрт шаттанды.
Сөйтіп жүргенде жаз өтті,
Бұл қырсықты қарашы
Ізім- қайым
Ғайып болды директордың қарасы.
Шулап қалды
Артында бала – шағасы.
-Өлсе қайда моласы?-
Дегендер де табылды.
Бір сөзбен, бірі емес бәрі
Күпінің битіндей жабылды.
Дамыл таппай отбасы
Қақты дерсің дабылды.
Заң орындағы көкелер
Директорды іздеп сабылды,
Өкпелері қабынды.
-Шетелге қашып кеткен,- деп,
Сонымен іс жабылды.
4 -5 жылдан соң әлгі қу
Көрші ауданнан табылды.
Қала берді әйтсе де
Жабулы қазан жабулы.
Білетіндер
Қиялымен қияға асып,
Көктен жұлдыз ілетіндер:
«Коррупция!»- деп тілдерін тістеді.
Суға батып, отқа түс мейлі
Олар осылайша қолынан
Келгенін істейді.

Сүлеймен Баязитов
Алға Әлем.Әнші Шақтай - Айдындағы аққулар.
Әнші Шақтай -  Айдындағы аққулар.


Көршіміз, Шақтай ақсақал,әлдене толы көнетоз сөмкесін арбаға салып жатып шешеме :
-Бәйбіше, ақсақалың бүгін түске қарай келіп қалар,- деп ескертті.
-Өзіңіз жол жүріп...

-Иә, жұмыс қой фермаларға барамын,- деп арбасына отырып, қыр асып бара жатты. Араға 3-4 күн салып оралды. Ал бұл тұста Қатынкөлге жайлауға көшіп келген құлағалы тұрған балағандарға жайғасқан. Қойлы ауылдың адамдары кәдімгідей-ақ ен жайлауда серпіліп, сергіп қалғандай еді.

Әкем кешкі шай үстінде: «Шақаң ертең қозы суарам дейді. Сен де көмектес»,- деген. Ертеңгісінде құлқын сәріден ауылдың үлкендері де, кішілері де осында еді. Тек олардың арасында Шақаң көрінбеді. Бірер сағаттан соң қозыларды бөліп те болдық. Отар өріске беттеді. Қойлар да, қозылар да жақ жаппай маңырап, айнала төңіректі азан-қазан етіп жіберді.

Ауыл әйелдерінің бірі Шақаңа хабар салуға кетті. Әлден соң әлгі әйел екі шелекке құйылған суға араласқан дәріні алып, Шақаңды ертіп келді. Орындыққа жайғасып отырған Шақаң қан қызыл дәріні қолындағы аспаппен қозылардың аузына құя бастады.

Алғашқыда іске қызыға, құштарлана кіріссем де, күн қызған сайын қозыларды сүйреткенде көтерілген қара шаң тынысымды тарылтып, терлеп-тепшіп берекем кете бастады. Тек үстіндегі қара халаты жер сызып, басындағы бөркін бастыра киген Шақаңа күннің барған сайын ыси түскені қозылардың тұяғынан көтерілген қою қара шаң маса шаққандай әсер етер емес.

Бір қалыпты жұмысын жалғастыруда еді. Сол жолы мен Шақаңның кіші мал дәрігері екенін алғаш білген едім. Көп ұзамай оның сегіз қырлы, бір сырлы өнерпаз екеніне көзім жетті. Бірде ол Баяннан кішкене гармон сатып әкелді. Ертеңгісінде кешке қарай Қатынкөлдің жағасына Үміт апаға киіз, құрақ көрпе төсетіп, бірде домбыраға, бірде қобызға, бірде гармонға қосылып, қазақтың небір әсем әндерін құйқылжыта салды. Ауыл адамдары тайлы-таяғы қалмай жиналып, Шақаңның әніне құлақ түрулі еді.

Тіпті бұл тұста ақтылы қой отарын ауыл маңайына төңіректеткен әкем мен оның көмекшісі де отарды көлге жауып, өздері келіп әнге құлақ түрді. Ал кешкі дастархан басында әкем маған: «Шақаң ел таныған әнші ҚазАССР-нің бес жылдық па екен, әйтеуір бір ұлы мерекесінде қазір де радиодан ән салып жүрген әнші Қали Байжановтармен бірге ән бәсекесіне қатысып, жүлдегер атаныпты.

Тек сол кездің өзінде балалы-шағалы болса керек. Содан тұрмыс жағдайымен ауылда қалып кете барған еді. Шақаң малды ауылдарды аралап кеткенде, ауыл балалары ұзақты күн асық ойнап, бұзауға мініп, Қатынкөлдің құм көмкерген жағалауында асыр салып, ойнай жүріп, көл бетінде бірі қонып, бірі ұшып жүрген үйрек- қаздарға, әсіресе көлдің сәнін ерекше келтіріп, ажарын аша түсетіндей көрінетін қос аққуға, олардың соңынан ерген сол кездің өзінде қарамдары кішігірім шүрегей үйректей болып қалған 4-5 көмірдей қап-қара балапандарға қызыға көз тастар едік.

Шақаңның арбасының балаған алдында тұрғанын көргенде қатты қуандым. Кешке қарай Шақаң ежелгі әдетінше көлдің жағасына жайғасып, әсем әндерді бірінен соң бірін айта бастады. Сол күні жаздың мамыражай қоңыр салқын күндерінің бірі еді.

Әдетте көл ортасына дейін жүзіп келіп, кері бұрылатын аққулар Шақаң қобызын алып тарта бастағанда әлденеден құр қалатындай-ақ біз жайғасқан жағалауға қарай асыға жүзіп келе жатты. Бірақ оған аса мән берген ешкім жоқ еді. Жұрт назары бірде құйқылжи бірде, күңірене бірде шалқи шыққан қобыз үніне қосыла мың құбылып, жүз түрленген Шақаң салған әсемде сазды әнге ауған.

Кенет отырғандардың бірі: «Керемет-ай !»-деп сыбыр етіп, иегімен көл жақты меңзеді. Балапандарын ерткен аққулар біз отырған жағалауға таяқ тастам жерде жүзіп жүр еді. Аққулар әлден соң жағалауға шығып, ауыл алдындағы қырға беттеген. Осы бір әдемі сәт мұнан кейін де бірнеше рет қайталанған.

Ол тұста техниканың кем кезі. Ауаның ластанбаған тұнық шағы. Содан да болар гүрілдеген мотор үнінен оянған балалар далаға атып-атып шығып, орталықтан келетін қара жолға көз тіктік. Көп күттірмей үш аяқты 3-4 мотоциклге мінген әскери адамдар көрінген. Сол сәт балалар көлге қарай құстай ұшты. Бұлар көл жағасына іліккен тұста офицерлердің бірі қолына қаруын алып, әлденені ұзақ көздеп шүріппені басып қалған еді. Дыбыссыз қарудан атылған оқ масадай ызыңдап ұша жөнелді.

Сол сәт қос аққу аспанға көтеріле берді. Балпандары суға сүңгіп жоқ болды. Самғау биікке көтеріле берген тұста қос аққудың бірі қиралаңдап кібіртіктеп керіліп, бір сәтте көлге құлап бара жатты. Оның жансыз денесі толқынмен баяу тербетіліп, жағаға қарай жылжып келеді. Мұны көрген әскери адамдар мотоциклдеріне асығыс мініп, өлі аққудың денесі ағып шығады -ау деген тұсқа қарай ағыза жөнелді.

Кенет көтерілген құйын жел толқынды қарама-қарсы жаққа бұрып жіберген. Мұны байқаған рөлдегі офицер ағып келе жатқан көлікті шұғыл бұрып қалғанда мотоцикл ауып аққуды атқан мергенді басып қалған. Ал рольдегі кісі анадай жерге ұшып кетті. Ал басқалары бұлардың ауып қалғанын аңдамады ма толқын қуалаған аққудың өлі денесін бетке алған. Жағалауға қарай ағызып бара жатты.

Ауған мотоциклдің рулінде отырған офицер әлден соң атып тұра беріп құлап түсті. Ал қораптағы офицер мотоциклдің қорабының астында жаншылып жатыр еді. Алғашқыда: «Помогите!»- деп бірер рет әлсіз үн шығарды. Сонан соң ыңырсый бастады. Сәлден соң тына қалды.

Бұл сәтте сыңарынан айрылған аққу Қатынкөлді шыр айнала қанатымен су сабалап, сұңқылдап ұшып жүр еді. Құс біткен әлем тапырық болып аспанға көтерілді. Аунап қалған мотоциклге таяу келіп тоқтаған сапарлас серіктері сұлап сұлық жатқан қаруластарына қарай ұмтылды. Мотоцикл қораптарына салған тұста жаралылардың жан дауыстары шыққан. Олар қозғалып кетті.

...Сол түні ай жарық еді. Ауыл адамдары көз іле алмай шықты. Тіпті балалардың өзі көл айнала ұшқан аққудың зарлы үнінен шошынып ояна берді. Сол күннен бастап, көл жетім қалғандай көрінген. Ауыл адамдары: «Е-е, байғұс мына сыңар аққу балапандарын аялдап қалды ғой, әйтпесе сыңарының қаны тамған көлге бір минут аялдар ма еді?!»- десіп отыратын. Оны кім білсін?! Бірақ аққудың мұнтаздай пәктігі, ерекше қасиеті жайлы айтылатын әңгіменің айна-қатесіз екеніне сол күннен бастап шүбәсіз сенетін болдым.

Ал каникул бітіп, біз мектепке қайтар тұста:
-Шақа, балалар ендігі жазға дейін әніңді сағынады ғой,- деген үлкендердің сөзін жерге тастай алмаса керек. Көл жағасында әдеттегідей ән салды. Қобызбен күңірентіп, «Қараторғай» әнін айтып отырғанда «Айрылдым қапияда сенен неғып» деген тұста нұры кеми бастаған жанары жасқа толы еді. Бәлкім, бұл қарт әнінің ойда-жоқта оспадар жанның оғына ұшып, апатқа ұшыраған құс патшасы ақ айдың еркесі, аққу мен оның қам көңілді қосағымен мәңгілікке қоштасуы болар. Ал келер жылы Қатынкөлге аққу оралмады.

Сүлеймен Баязитов
Алға Әлем.Тек ақылмен...
(Әңгіме)

Тек ақылмен...


-Өй, мынаның терлеп-тепшіп ұйықтап жатқанына қарағанда, келгеніне біраз уақыт болған-ау, шамасы,- деп бұл жатқан кереуетке қарай беттеген. Ақаштың даусын естіп жатса да, ол әлі де мең-зең ұйқы құшағында еді. Анау мұны жұлқылап оята бастады.

Мен ауылдың орта тұсына жете бергенде-ақ интернат маңында жүрген иттердің абалап үріп, артынан әр тарапқа бытырай қаңсылап, қашқандарынан-ақ дәу де болса жынды қара келген болар деп ойлаған едім. Өйткені үрген иттерді қынадай қырып, таспен атып, «бүйідей тиіп, шылдай тоздыратын, сен едің» деумен болған. Бұл сәтте Акаша жынды қара атаған бала басын көтеріп, кереует үстінде отыр еді. Оның аты – Сәмен.

Ол Акашамен бір сыныпта оқитын. Акаша ол басын көтерген тұста бұған барлай көз салып:
-Үстінде сол көнетоз көйлегің... Сол баяғы шалбарың саған әке-шешең... -дей бергенде Сәмен оның сөзін бөліп:
-Не жаңалық бар?- деп сұрады.

-Жаңалық сол,- деді ол,- біздің Қойтаста қазір тың игерушілерден аяқ алып жүре алмайсың. Үлкендерше айтсақ, ауылды қандаладай талап, биттей бүріп тұр.
Сол сәт Сәмен Акашаның аузына аңтарыла қараған.

Сол сәтте:
-Кто ты такой, почему сидишь на моей койке?- деп өзіне қарай беттеп келе жатқан сары шашты, шегір көзді ұзын тұрықты, ақсары қызды көрген Сәмен сәл-пәл абдырап Акашаға бұрылған. Ал ол бұған назар аудармастан:
-Хороший парень!- деп қарқылдап күле бастаған.

Сол сәт жаңағы қыз:
-Я тебе покажу... Муж говорит «проклятый басмач»,- деп есіктен ата жөнелген.

-Өй, мына пәлең кім? Айтып өлтірсеңші!- деген Сәмен дегбірі қашып.
-Айтқанда енді. Бұл тың игерушілердің бірінің қызы- Настя, Коля деген ағасы бар. Ол да осында мектепте оқиды. Сен отырған кереует Настянікі.

... Осы сәт интернат меңгерушісі Рахметтола ағаны ертіп келген Настя мұны көрсетіп: «Келсем кереуетімде мынау жатыр. Ал Акоша оны «сенің күйеуің» деп мені мазақтап күлді»,- деп мұңын шаға бастады.

Оның сөзін шала ұққан Рахаң:
- Сенің Настяны менің әйелімсің деп айтқаның рас па?- деп бұған шүйліге жөнелді.
-Раха бұл сөйдеп қана қоймай, құшақтап... Мектепте, тіпті қала берді қылжақбастығымен ауылға аты шыққан Акошаның мына сөзі отқа май құйғандай әсер еткен.

-Қой мұны былай қалдыруға болмайды, пәлесінен аулақ. Мен директорға жолығайын. Мына пәлені интернатқа ала ма, алмай ма өзі шешсін,- деп шығып бара жатты. Сәмен Акошаға:
-Мұның не?- деді.

-Әзіл ғой, бауырым, әзіл. Интернатқа сені алмағанда директор қызын жатқызар дейсің бе?
Директор Настяға:
-Сәменнің саған сен менің әйелімсің дегені рас па?
-Жоқ, маған Сәмен сенің күйеуің деген – Акоша.

Сол сәт директор Рахаңа: «Сіз өзі орысша білмейсіз бе? Екіншілей маған мұндай мәселемен келмеңіз деген зілдене тіл қатып. Неге екені белгісіз бәрін бүлдірген Акаша қаға берісте қалып, интернат меңгерушісі бұған тағы да: «Ана қызға не оның ағасына тиістің бар ғой.

Аяғың көктен салбырап түссе де, көзіңе көк шыбын үймелетіп, интернаттан да, оқудан да шығартып жіберемін. Сен үшін тың игерушінің балаларына пана бола алмады деп партиядан, қызметтен қуылар жайым жоқ»,- деп оңашада да, балалардың көзінше де сан рет жерден алып, жерге салған. Тіпті мұнысын ол кісі қазақша айтумен шектелмей ойдым-шойдым орыс тілінде тың игерушінің балаларының көзінше де сан рет қайталаған.

Мұны естігенде қыз да, оның ағасы да өздерімен бір бөлмеде жататын қазақ балаларын бидайдай қуырып, қораздана қоқилана қарайтын. Алғашқы аптада досы Аманғали үйден әкелген екі-үш теңге ақшам бар еді. Сол жоқ, үшті- күйлі жоқ деумен жүрді. Бірақ оған ешкім мән бермеді.

Бір күні оған шешесі қатынасқандардың бірінен екі-үш сом ақша беріп жіберіпті. Соны көзі шалып қалған балалардың бірі қапысын тауып, ақшасын қағып алса керек. Түскі астан кейін Аманғали ақшасын іздеп әлек-шәлегі шықты. Меңгеруші ағайға айтып еді, ол: «Өзің жоғалтып алған шығарсың»,- деп бет бақтырмады.

Бұл кезде Коля мен Настя сабаққа кеткен, қалған балалар:
-Қой, біраз бой жазып, ойнап келейік,- деп есікке беттеген. Тек Сәмен күндегі әдетінше терезенің алдында әлдебір әдеби кітапты құныға оқып отыр еді. Бөлмеге бір кіріп, бір шығып әбден мазасы кеткен Аманғали бұған:
-Басынды-ау!- деп мұңын шаға бастады.

Кітаптан басын алмай: «Бұл кім басынды?»- деп сұрады.
-Ақшамды ұрлап алған баланы айтам.
-Ол кім?
-Коля!
-Оның ұрлап алғаныңа көзің толық жете ме?

-Көзім жеткенде... Интернатта бұрын-соңды ұрлық болған емес. Коля мен қарындасы келгеннен бері ұры пайда болды деді ол. Аманғазының сөзінің жаны бар. Сол сәт оның ойын:
-Тек сенің ғана қалтаңа түскен жоқ. Басқаларының қалтасын теспей сорды. Тек бірі үндемейді.
Менің немді алады. Әкем төсек тартқаннан бері қалтама көлденең көк тиын түскен емес.
-Сен де...

-Иә, саған,- деген Аманғазы оның сөзін бөліп, Рахаң тың игерушінің баласының қалтасына түстің ұрысың деп... интернаттан да, оқудан қудырса, онсыз да әкемді жоқтаумен діңкесі құрып жүрген шешемді...

Сол сәт Сәмен оны біртүрлі аяп кеткен.
-Жетім ғой... Ертең әкем өлсе...
-Ол ақшасын қайда сақтайтынын білесің бе?- деп сұраған.

-Кереуетінің астындағы кішкене жәшікте.
-Оны қайдан білесің?

- Сендер менің ақшамды ұрлап алғыларың келсе де, ұрлап ала алмайсыңдар. Күзетшісі берік!- деп газетке оралған салыны көрсеткен.

-Сыртқы есіктің күршегін салып, шүмшеуірді ала кел деген бұл. Содан кейінгісін көре жатармыз.
-Ал, кәне ,-деді бұл,- жәшіктің құлпын аш!- деген шешімді үнмен.

-Енді шүмшеуірді бері әкел. Газетке оралған салыны еденге алып қойған бұл Аманғалиға: «Ақшаны алып шық»,-деген.
-Сенің неше сомыңды ұрлады?
- Бір сомымды.
- Соны ал, қалғанын орнына қой.
- Енді қолыңды сабындап жу.

Бұлар әлден соң дүкенге бет алды. Дәптер сатып алып, соның екеуін Аманғалиға берген.
-Ал аузыңа берік бол. Коля салының орнынан қозғалып қалғанын бірден аңдап, ақшасын қараған. Бір сомының жоқ екенін айтып ағайға шағымдана бастады. Балалар бір ауыздан алған жоқпыз деді. Ал Коля бақырып жылай бастады. Рахаң шарасыздыққа салынып: «Пенсияға 2-3 жыл қалғанда»,- деп міңгірлеп сылқ етіп отыра кеткен.

Сол сәт Сәмен:
- Коля, -деген,- сенің ақшаңды алған мен. Балалардың аузы ашылып бұған таңырқай қараған. Рахаң:
-Өй, өй мынау не дейді?- дей берген. Сәмен қолындағы дәптерлерді Коляға ұсынып:
-Мына дәптерлер сенікі, қалғанын Аманғазыға бердім. Өйткені сен...

Коля үнсіз басын изеді. Орнынан ата тұрған Рахаң Коляға төніп келіп:
-Твоя свинья, они не боится, не боится,-деген асқан ризашылықпен қарқылдай күліп. Сонаң соң бұларға бұрылып: «Тың игерішінің баласы дегенге құдайларын ұмытып, тым дандайсып кетіп еді. Орайы келгенде, міне осылай тәубаларын естеріне түсіріп қою керек. Міне осылай... Тек ақылмен деген сұқ саусағын көкке безеп.

Сүлеймен Баязитов
My diaryӨз ойым
Бұл сайтта алғашқы күнім! Бәрі ойдағыдай v Жаңа идеялар, түйінді ойлар, жаңалықтарды күтемін. Ағылшын мұғалімдерді әңгімелесу үшін іздеп жүрмін олармен ағылшын тілінде сөйлесуге шақырамын тілді дамыту үшін осы сайт арқылы немесе өз пікірлеріңізді айтыңыз...
Алға Әлем.Жан айғай!!! «Шанин» атын ауылдың жөн сақтаған
Жан айғай!!!    «Шанин» атын ауылдың жөн сақтаған


Ұстазым Қабдолла Кәлиұлы Смағұловқа
Кешегі Абылайдың заманында
Батқан сәт су болды ма дала мұңға.
Сарыарқа жатты талай қанға бөгіп,
Қазақ қыры жаулардың табанында.
Білесіз езілгенін, жаншылғанын
Ұмытып дала иесі Алаш барын.
«Қынадай бірін қоймай қырыңдар!»- деп
Тепсініп тексіз жоңғар төкті зәрін.
Сәтінде Абылай Бұқарды шақырғанын
Кеңесін ұйып тыңдап данышпанның.
Сан рет тас-талқан қып жауын жеңіп,
Жаңғақтай кей тұстарда шағылғанын.
Қазақтың күш қуатын танытқанын,
Жоңғарды айласымен сан ұтқанын.
«Абылай» деп төбесіне көтерсе де ел,
Ардақ тұтқан Бұқардай данышпанын.
Ал Бұқар:
«Әй, Абылай»,- деуден де тайынбаған,
Ашық айтып, бедерлеп ойын әман.
Хан- ханымды шашар деп іркілмеген,
Жыр толғаған.
-Әй, Абылай! Айтам саған
Жырларына жұрт таныс
Сол жырлармен –ғасырдан біздерге алыс.
Жеткен сөзді еске алу артық болмас,
Бұқар сөзін кейбіреу қылған намыс.
-Алтын торы жырауын барад лағып,
Байқамайсың, хан ием, мұны нағып?
-Тексіз деп пе ең
Түсінбес емеурінді?-
Абылайдың шықты үні тегеурінді.
Алтынторы – Алаштың Бұқары ғой,
Әулиесі Алашқа сілтеген жол.
Осы сөзді айта жүр өзгелерге,
Кездеспеспіз мұнан соң хош аман бол!..
Күншілдер, рушылдар, жағымпаздар,
Өресі тар, көр соқыр ақылы аздар.
Абылайды
Бұқарға айдап салған,
Ақыры бармақ шайнап тартқан азар.
Сол Бұқар бабамыз ед бәріміздің,
Жасымыз бен жасамыс кәріміздің...
Ізбасары Жүсіпбек, Жұматтарды
Жүргеніміз танымай әлі біздің.
Көр кеуде болар, бәлкім, пасықтықтан,
Неге біз ұлымызды танымаймыз
Алты алашқа әйгілі аты шыққан?!
Танысақ жоқты көкіп таласар ма ек,
Шанин атын ауылдан аластар ма ек?
Біз түгіл айыр қалпақ қырғыздар да,
Шанинді пір тұтқаны жарасад, тек...
Ешкімді келмесе де кінәлағым,
Рушылдық пердесі бейне сағым.
Санасын үлкен- кіші тұмандаған,
Жарар-ау байламаса елдің бағын,
Сындырмаса күні ертең ұрпақ сағын.
«Пұлымды арқаланба, Арды арқалан,
Сол сәтте мөп-мөлдір боп тұнар санаң.
Санаңа сәулеленген ерік берсең,
Көк мұзда, қия шыңда таймас табан»,-
Дегенді қариялар көп айтатын...
Есіме осы сөзді салған Қабаң
Албырт ойы «елім» деген елегезумен
Ел іргесін жеткізген бұл күнге аман.
Оңтайлы ой, орайлы іске тірер табан,
Қайратты ұрпақ, ел үмітін артам саған.
Ел үмітін ақтамас тегі жаман,
Кемел ойлап дәл пішер кезің жетті,
Бүгері жоқ тайғақтап тайсақтаман.
Өздеріңнен өтініп сұранарым,
«Шанин» атын ауылдың жөн сақтаған.

Сүлеймен Баязитов
Әдістемелік жетістіктерМақсатқа және күтілетін нәтижелерге жетуді жүзеге асыру жоспары
Мақсатқа және күтілетін нәтижелерге жетуді жүзеге асыру жоспары
Мектептің даму жоспарының басымдықтары
Сабақта топтық жұмыс пен кері байланыс әдіс-тәсілдерін пайдалана отырып, оқушылардың шығармашылық қабылеттерін арттыру:
Мектептегі мұғалімдердің оқыту мен оқудағы жаңа тәсілдерді қолдануға қатысты жеке түсініктерін дамыту;
Оқушылардың өзін-өзі дамыту және өз білімін жетілдіру қажеттілігін қалыптастыру.
Мақсаты:
Оқу үдерісіне кері байланысты, бірлесіп жұмыс істеуді, формативті бағалауды енгізу арқылы оқыту сапасын арттыру

Міндеттері:
Оқушылармен тиімді кері байланыс орнату.
Оқушыларды өздерінің оқу үдерісіне қызу араластыру.
Оқыту мен бағалау нәтижелері арасында байланыс орнату.
Оқушылардың бірлесе жұмыс істеу барысында сабақтарына деген қызығушылықтарын, ынтасын, ойлау деңгейін, сөйлеу дағдыларын дамыту.
Өз жұмысын өзі бағалау және өзін өзі жетілдіру жолдарын түсіне білуді дамыту.

Өзгерістерді енгізу үдерісін басқару бойынша төменде көрсетілген ұйымдастыру жоспарын құрамын:
Мектеп әкімшілігін , қоғамдастық мүшелерін іс-тәжірибеге арналған жұмыс жоспарымен таныстыру;
Мектептің бастапқы жағдайын анықтау мақсатында мұғалімдер, оқушылар, ата-аналармен сауалнама, сұхбат сұрақ-жауап жүргізу;
Мектеп тәжірибесін түрлендіру жоспарын анықтап, екінші,үшінші деңгей мұғалімдері таңдап алған басымдылықты іске асыруда дамыту жоспарын дайындау;
Даму бағыты бойынша 1 Тәлім алушымен( ІІ деңгей) Коучинг жоспарын құру, кәсіби білім беру;
Коучинг өткізетін тәлім алушы мұғалімдерді «Жаңа әдіс-тәсілдерді қолдану», «Жеті модуль» бағыттары бойынша кочингке дайындық;
Таңдалған даму бағытына сәйкес Коучинг сабағын өткізу. Рефлекциялық есеп.
Коучингке қатысқан мұғалімдер сабақтарын бақылау.
Мектеп жетекшілері, әдістемелік бірлестік жетекшілері, мектептің желілік қоғамдастық мүшелерімен бірлесе отырып «Іс-әрекеттегі зерттеудің қорытындысы» тақырыбында дөңгелек стол өткізу.
Әдістемелік жетістіктерӨзгерістерді енгізу үдерісін басқаруды ұйымдастыру жоспары
Өзгерістерді енгізу үдерісін басқаруды ұйымдастыру жоспары
Мектептегі әріптестеріме оқыту мен оқудағы тиімді тәсілдерді, қажетті дағдыларды дамыту мен көмек көрсету бағытында «мектептегі тәжірибе» бағдарламасы бойынша коучинг сессиясы өткізіледі. ІІ-ші, ІІІ-ші деңгей мұғалімдері оқытудың әр-түрлі педагогикалық стратегияларын қарастырып, әр-түрлі тақырыптарда коучинг, ашық сабақтар өткізеді, онда оқудағы келесі жаңа әдіс-тәсілдер қарастырылады:
Қалай оқу керектігін үйрену
Өзін-өзі реттеу (метатану)
Диалогтық оқыту әдісі
Топта орын алатын әңгіме түрлері
Сұрақты қою
Сыни тұрғыдан ойлау
Шығармашылық ойлау
Дарынды оқушылар
Талантты оқушылар
Оқыту үшін бағалау және оқуды бағалау
АКТ-ны қолдану.

Мұғалімдер әріптестерімен ынтымақтастықта оқу ортасын құру, жүргізу, басқару және жоспарлауға үлес қосу үшін өзінің мүмкіндіктерін барынша жетілдіріп отыруға тиіс.
Аталған проблеманы шешудің бірден-бір жолы:
Мектепте әдістемелік кеңестер өткізе отырып мұғалімдерге коучинг жүргізу әдістемесін пайдалана отырып, мектепте шағын шығармашылық топ құру, коучинг жүргізу, жаңа бағдарлама және жеті модульмен таныстыру қажет.
Онда негізінен мектеп тәжірибесін түрлендіру жоспарын (бір басым бағыт бойынша), сондай-ақ коучинг және тәлімгерлік бағдарламаларын әзірлеу жолдарын қарастыру қажет. Әріптестермен,әкімшілікпен, әдістемелік секциялар/бірлестіктер/кабинеттер/ кеңестердің басшыларымен, Үшінші және Екінші деңгей бағдарламасы бойынша оқыған мұғалімдермен оны іске асыру тәсілдерін талқылау қажет. Мектептің оқыту мен оқу тәжірибесіне өзгеріс енгізу үшін қолданылатын тәсілдері мен әдістерде қарастырылады.
Осындай ынтымақтастықта мұғалімдердің өз мүмкіндіктерін жетілдіру жұмыстары барысында мұғалімдер коучинг жүргізу идеясына талдау жасай отырып, саралау жүргізу арқылы коучинг жүргізу идеясын, орта мерзімді, қысқа мерзімді жоспарлар жасап үйренеді.
Әдістемелік жетістіктерМектепте нақты өзгерістерді жүзеге асыру үшін қажеттіліктер қалай анықталады?
Мектепте нақты өзгерістерді жүзеге асыру үшін қажеттіліктер қалай анықталады?
Бізге ұсынылып отырған біліктілікті арттыру деңгейлік курсының бағдарламасы- мұғалімнің оқыту мен оқытудағы әдістерін өзгертуге жасалған жаңа бастама, бұл бағдарламаның мазмұны сындарлы оқыту теориясының негіздерін қалайды.

Нақты мақсат қоюдың бірден-бір негізі:
Мектептің бастапқы жағдайынан байқағанымыз:
ХХІ ғасырда өмір сүру үшін оқушылардың өзін-өзі дамыту және өз білімін жетілдіруді талап ететін өзгерістерді енгізуді жобалау қажеттілігін;
Мектептегі мұғалімдердің көпшілігінің оқыту мен оқудағы жаңа тәсілдерді қолдануға қатысты жеке түсініктері баяу дамығандығын;

1. Мектепте нақты өзгерістерді жүзеге асыру үшін қажеттіліктер:
Жоғарыда көрсетілген бұл проблеманы шешудің бірден-бір жолы оқыту мен зерттеуге ынта жігерін салып, белсенді жұмыс істейтін мұғалімдерді қалыптастырып «Оқу үдерісіне кері байланысты, бірлесіп жұмыс істеуді, формативті бағалауды енгізу арқылы оқыту сапасын арттыру», яғни «Оқушылардың шығармашылық қабылеттерін арттыруда топтық жұмыс пен кері байланыстың тиімділігі» тақырыбындағы мектептің даму жоспарын іске асыру.
Мектептің бастапқы жағдайы мен мектептің даму жоспары айырмашылығын жою үшін «мектепте қандай өзгеріс енгізу қажет?» деген сұрақ туындайды.
Мектепте мұғалімдердің көпшілігі жаңа оқыту технологиясы бойынша әр-түрлі курстардан өтіп, сабақтарында пайдаланса да оқыту сапасының артпағаны байқалады. Сондықтан да мектеп мұғалімдеріне көптеген оқыту стратегиялары, түрлі педагогикалық тәсілдерді араластырып қолдану мүмкіндіктері, сондай-ақ нақты әдістер мен стратегияларды қалай және қай жағдайда қолдану қажеттігі туралы білім қажет. Педагогика жаңалықтарының бірі - оқытудың іс-тәжірибесіне жаңа әдіс-тәсілді енгізу. Біздің басты мақсатымыз – мұғалім іс-тәжірибесіне өзгерістер енгізу. Бастысы ол өзгерістер мұғалімге де, оқушыға да оң нәтиже беруі тиіс. Әрине, оқытудың барлық әдістері оқушыны дамытуға құрылып келеді. Дегенмен дәстүрлі оқыту түрлерінде оқулық пен мұғалімнің пікірін нысана етумен шектелу басым болды. Бүгінгі оқыту оқушы қабілеті, оны жан-жақты дамыту, даму әрекеттерін ұйымдастырудың қажеттігін дәлелдеп отыр. Біздің әрекетіміз – баланың сабақ үстіндегі әрекетін ұйымдастыру, әрекет нәтижесін байқау, қабілетімен еркін атқара алатын ісі, соның нәтижесіндегі тұжырымына көз жеткізу.
Әдістемелік жетістіктерМектеп тәжірибесіне өзгеріс енгізу қажеттілігі:
Неліктен әлем елдері білім беру жүйесіне реформа жүргізіп жатыр? Толықтай алғанда бұл реформалар Қазақстанға қандай дәрежеде өзекті және қолданбалы (жарамды)?
Қазырғы әлемде болып жатқан қарқынды өзгерістер әлемдік білім беру жүйесін қайта қарау қажет екендігін паш етті. ХХ ғасырдың соңғы ширегінде әлемде білім революциясы құлаш жайды. Алғашқыда оған жанама құбылыс, ғылыми-техникалық революцияның «әлеуметтік салдарларының» бірі ретінде қарап келді. Білім беру революциясындағы бірінші көрініс білімді түбегейлі демократияландыру болды. ХХІ – ғасырда талап ететін дағдылардың негізі – білім беру саласында оқушылар үшін білім де дағдылар да тең дәрежеде болуға тиіс. Оқушылар алған білімдерін жай ғана иеленіп қоймай, оларды орынды жерде қолдана білулері керек.
Неліктен осы секілді өзгерістер менің мектебіме қажет және қолданылуы мүмкін?
Білім беру саласындағы бағдарлы мектептердің пайда болуы, лицей, мектеп-гимназиялардың білім беру жүйесін жаңа деңгейге көтеру үшін жүргізіп жатқан жұмыстары, ондағы оқытудың жаңа әдістері-дистанциялық оқыту, электронды оқыту жүйесі, тағы басқалары да елеулі жетістігіміз. Білім берудің жаңа парадигмасы бойынша, күннен күнге кең етек алып отырған білімді жүйелі түсіндірумен бірге, өз бетінше ізденіс әдістеріне басты назар аудару да орын ала бастаған. Бұл білім берудің әлемдік стандарттарына сәйкес келеді. Мұндағы ең басты міндет-оқушы алған білімін өз бетінше дамытып, іс-жүзіне асыруға қабілетті тұлға ретінде қалыптасуын ұйымдастыру.

Басты міндетіміз - оқушы алған білімін өз бетінше дамытып, іс-жүзіне асыруға қабілетті тұлға ретінде қалыптасуын ұйымдастыру. Бұл басты міндетті атқару үшін «ХХІ ғасырда нені оқыту керек?» және «мұғалімдер оқушыларды ХХІ ғасырға қалай дайындайды?» деген сұрақтар туындайды.
Осы реттен келгенде орта және жоғары мектеп жүйесін белгілі бір бағытқа бұрып, оқу-ғылым ісін ортақ мақсаттар төңірегінде топтап, қатар дамыту-іргелі ізденістерге, нәтижелі істерге қол жеткізуге мүмкіндік береді. Бүгінгі таңда бұл іс өз деңгейінде дамып, оңды нәтижесін беріп тұр деп толық айта алмаймыз.
Сондықтан да осы секілді өзгерістер бүкіл Қазақстан мектептеріне соның ішінде менің мектебіме өте қажет.
Беттер: 1 2 3 Келесі Соңғы

Сайт редакциясының

Электронды почтасы:

bioustaz@mail.ru

Блогтағы жазбалар

Қазақ пен арақ
Қазақ пен арақ
7 қазан 2017 - Алға Әлем. - 0 - 0
Коррупция
Коррупция
5 қазан 2017 - Алға Әлем. - 0 - 0
Әнші Шақтай -  Айдындағы аққулар.
Әнші Шақтай - Айдындағы аққулар.
21 қыркүйек 2017 - Алға Әлем. - 0 - 0
Тек ақылмен...
Тек ақылмен...
21 қыркүйек 2017 - Алға Әлем. - 0 - 0
Askar Karabshayev
Өз ойым
4 қыркүйек 2017 - My diary - 0 - 0