+4 RSS-лента RSS-лента

Алға Әлем.

Блог авторы: Сүлеймен Баязитов
Әжуа:
Әжуа:


Ұрыны қонаққа шақырсаң
Қораңа көз салып отырады. (Мақал)
Ұры, шіркін, көз салумен тынар ма,
Ұрлық деген кәсіп пе әлде құмар ма?
Кім біліпті жетер ме оған миымыз,
Ұры түсіп қорамызға, төмендеді күйіміз.
Ақыры, оны тұтқындаған
Полицейлер қырағы.
Деген еді бар артында «бірағы»
Сол бірағы
Әлгі неме боп шықты,
Бір дөкейдің өлгенде көрген шырағы.
Сол келді де:
-Босатыңдар мынаны!
Ал мынаны...
Иегімен мені нұсқап тұр еді.
Бейшараңның қылп етті жүрегі,
Талып қалды табанда.
Ес жиғанда полицейлер
-Қайқай,- деді.
Кәуек басың аманда
Алғыс айтқын өлтіртпеген адамға...
Риза едім
Мына жарқын заманға.

*** *** ***

«Өзін - өзі мақтаған өліммен тең» (Мақал)
Өзін- өзі мақтағандар-
Тірілердің тірісі,
Ірілердің ірісі.
Өзгелерден өзгешелеу
Тұрысы мен жүрісі.
Әттең, әттең,
Маңдымайды бір ісі.
- Өлгені ме
Мұнысы?
-Шаға бермей миымды,
Маңымнан әрман құрышы.

Сүлеймен Баязитов
Қазақ пен арақ
(Сықақ)

Қазақ пен арақ


Қазақ пен арақтың ара - жігі
Қашан біріккенін,
Аз - мазырақ жілік тегін.
Қашан болғанда...
Қазекең
Ертеден арақ - шараптың дәмін біліп жүрген,
Қара таяқтар,
Ішіп алып ыржақтап күліп жүрген.
Бірақ араққа бой бере қоймаған, Ақыры,
ХX - ғасырдың екінші жартысында
Аракең
Қазақты мықтап сүріндірген.
Шал - кемпірі,
Ұлы - қызы, жұрағаты
Күн демей түн демей,
Суша сімірген.
Ішпесе тұра алмайтын күйге жетті.
Сөйтіп арақ қазақты
Күйзелтті, күңірентті,
Талай жайсаң келмеске бұрды бетті.
Өртеніп өлгені, ығып өлгені,
Өзіне - өзі пышақ сұғып өлгені.
Асылғаны,
Аварияда күлі шашылғаны.
Өзгесін бұлай қойып,
Уға бас ұрғаны,
Сандаған мыңға жеткен болар.
Мұны бір деңіз,
Орыспен қосылып іргеміз,
Тыңды игеруге білек түргенбіз.
Оған дейін аз ішкенбіз,
Қоныстас болған соң бәсекеге түскенбіз.
Олар етігін жуса,
Біз де жуғанбыз.
Тауығы жұмыртқалап,
Сиыр туса,
Қуанышын бөліскенбіз.
Талай, талай
«Русская водканы» бөле ішкенбіз.
Келе-келе олар біздің маңымызға
-Маңыңыз не?
-Қара шаңымызға
Ілеспей қалған.
Өйткені малдан
Бізде бие бар,
Ол құлындамай ма?
Қазекең құлынды ырымдамай ма?
Содан құлынды жумай ма?
Қой - қозы, ешкі - лақты
Ауызға алу артық мұндайда.
Сонан соң Құдай бере салған,
Күттірген үміт алдан.
Су мұрындар да жетерлік
Жылда бір - бір құрсақ көтеріп,
Оған тәуба етелік,
Жататын жеңгелер,
Келіндер аз ба?
Бірі қыста, бірі жазда
Шақалақты жуу,
Жыл бойы үзіліп көрді ме?
Қысқасы, Құдай қазаққа берді де
Тұрды,
Берді де тұрды.
Бір жағынан Құдай беріп жатса,
Екінші жағынан шайтан ұрып,
Жіберді емес пе мәңгі қылып.
Содан айтып - айтпай не керек?
Ит болып үріп,
Шошқадай қорсылдадық.
Бүркітше бүріп,
Бірімізді – біріміз өлтірдік ұрып.
Ең соңғы бір дерек,
Енді
Апталап, айлап жатып
Ішуді шығардық
Көйлек - көншегімізді сатып.
Тию көрмей ұл өсті,
Тәрбие көрмей қыз өсті.
Әйелімізді соңымыздан ерттік,
Мас болған әйелін арқалап
Жүргенін еркектің
Көрмедім ар санап.
Жә, осы да жетер енді,
Қазағым, еңсеңді көтер енді!
«Бір жұмақтың, бір тозағы бар» деген,
Ұят - намыс,
Қалғымаса ар деген,
Қайта орал қазақы қалпыңа!
Бабадан мирас салтыңды
Аштыра берме араққа!
Ана бір таса жеріңді
Көрсетпейтін жалпыға.

Сүлеймен Баязитов
Коррупция
Коррупция


(сықақ)

– Әй, шөпжелке албастылар!
Мен сендердің жындарыңды басқалы келдім,
Білімсіздіктеріңді...
Беттеріңе басқалы келдім
Тойыс, арттарыңды ашқалы келдім,-
Деген еді.
Директордың осы сөзі
Мұғалімдерді жіпсіз көгендеді.
Жөнге көнбегендерді
Айтқанына еріп
Жолында өлмегендері
Директордың қаһарына ілігіп,
Әртүрлі бапқа ілініп,
Жанынан кетті түңіліп.
Беттілердің беті күйді,
Иіндері бүгіліп.
Осы болар директордың күткені.
Анаған деп,
Мынаған деп,
Алым алу бітпеді.
Көлденең жатқан көк тиынды
Көзін жұмып «үп» деді.
Көріп келген ілдалдалап ептеп күн
Қазандығы қақ айрылды мектептің
Сол- ақ екен
Аудандағылардың зәре-құты қалмады.
БАҚ біткен
Кейбірі тіптен
«Құрыдық»,- деп зарлады.
Басқармадан, Министрліктен
Келмеген комиссия қалмады.
Сөйтіп,
Қаражат та табылды.
Ал директор
Тиын-тебенді қағып ап,
Астанаға аттанды.
Әкелед деп қазандық
Естіген жұрт шаттанды.
Сөйтіп жүргенде жаз өтті,
Бұл қырсықты қарашы
Ізім- қайым
Ғайып болды директордың қарасы.
Шулап қалды
Артында бала – шағасы.
-Өлсе қайда моласы?-
Дегендер де табылды.
Бір сөзбен, бірі емес бәрі
Күпінің битіндей жабылды.
Дамыл таппай отбасы
Қақты дерсің дабылды.
Заң орындағы көкелер
Директорды іздеп сабылды,
Өкпелері қабынды.
-Шетелге қашып кеткен,- деп,
Сонымен іс жабылды.
4 -5 жылдан соң әлгі қу
Көрші ауданнан табылды.
Қала берді әйтсе де
Жабулы қазан жабулы.
Білетіндер
Қиялымен қияға асып,
Көктен жұлдыз ілетіндер:
«Коррупция!»- деп тілдерін тістеді.
Суға батып, отқа түс мейлі
Олар осылайша қолынан
Келгенін істейді.

Сүлеймен Баязитов
Әнші Шақтай - Айдындағы аққулар.
Әнші Шақтай -  Айдындағы аққулар.


Көршіміз, Шақтай ақсақал,әлдене толы көнетоз сөмкесін арбаға салып жатып шешеме :
-Бәйбіше, ақсақалың бүгін түске қарай келіп қалар,- деп ескертті.
-Өзіңіз жол жүріп...

-Иә, жұмыс қой фермаларға барамын,- деп арбасына отырып, қыр асып бара жатты. Араға 3-4 күн салып оралды. Ал бұл тұста Қатынкөлге жайлауға көшіп келген құлағалы тұрған балағандарға жайғасқан. Қойлы ауылдың адамдары кәдімгідей-ақ ен жайлауда серпіліп, сергіп қалғандай еді.

Әкем кешкі шай үстінде: «Шақаң ертең қозы суарам дейді. Сен де көмектес»,- деген. Ертеңгісінде құлқын сәріден ауылдың үлкендері де, кішілері де осында еді. Тек олардың арасында Шақаң көрінбеді. Бірер сағаттан соң қозыларды бөліп те болдық. Отар өріске беттеді. Қойлар да, қозылар да жақ жаппай маңырап, айнала төңіректі азан-қазан етіп жіберді.

Ауыл әйелдерінің бірі Шақаңа хабар салуға кетті. Әлден соң әлгі әйел екі шелекке құйылған суға араласқан дәріні алып, Шақаңды ертіп келді. Орындыққа жайғасып отырған Шақаң қан қызыл дәріні қолындағы аспаппен қозылардың аузына құя бастады.

Алғашқыда іске қызыға, құштарлана кіріссем де, күн қызған сайын қозыларды сүйреткенде көтерілген қара шаң тынысымды тарылтып, терлеп-тепшіп берекем кете бастады. Тек үстіндегі қара халаты жер сызып, басындағы бөркін бастыра киген Шақаңа күннің барған сайын ыси түскені қозылардың тұяғынан көтерілген қою қара шаң маса шаққандай әсер етер емес.

Бір қалыпты жұмысын жалғастыруда еді. Сол жолы мен Шақаңның кіші мал дәрігері екенін алғаш білген едім. Көп ұзамай оның сегіз қырлы, бір сырлы өнерпаз екеніне көзім жетті. Бірде ол Баяннан кішкене гармон сатып әкелді. Ертеңгісінде кешке қарай Қатынкөлдің жағасына Үміт апаға киіз, құрақ көрпе төсетіп, бірде домбыраға, бірде қобызға, бірде гармонға қосылып, қазақтың небір әсем әндерін құйқылжыта салды. Ауыл адамдары тайлы-таяғы қалмай жиналып, Шақаңның әніне құлақ түрулі еді.

Тіпті бұл тұста ақтылы қой отарын ауыл маңайына төңіректеткен әкем мен оның көмекшісі де отарды көлге жауып, өздері келіп әнге құлақ түрді. Ал кешкі дастархан басында әкем маған: «Шақаң ел таныған әнші ҚазАССР-нің бес жылдық па екен, әйтеуір бір ұлы мерекесінде қазір де радиодан ән салып жүрген әнші Қали Байжановтармен бірге ән бәсекесіне қатысып, жүлдегер атаныпты.

Тек сол кездің өзінде балалы-шағалы болса керек. Содан тұрмыс жағдайымен ауылда қалып кете барған еді. Шақаң малды ауылдарды аралап кеткенде, ауыл балалары ұзақты күн асық ойнап, бұзауға мініп, Қатынкөлдің құм көмкерген жағалауында асыр салып, ойнай жүріп, көл бетінде бірі қонып, бірі ұшып жүрген үйрек- қаздарға, әсіресе көлдің сәнін ерекше келтіріп, ажарын аша түсетіндей көрінетін қос аққуға, олардың соңынан ерген сол кездің өзінде қарамдары кішігірім шүрегей үйректей болып қалған 4-5 көмірдей қап-қара балапандарға қызыға көз тастар едік.

Шақаңның арбасының балаған алдында тұрғанын көргенде қатты қуандым. Кешке қарай Шақаң ежелгі әдетінше көлдің жағасына жайғасып, әсем әндерді бірінен соң бірін айта бастады. Сол күні жаздың мамыражай қоңыр салқын күндерінің бірі еді.

Әдетте көл ортасына дейін жүзіп келіп, кері бұрылатын аққулар Шақаң қобызын алып тарта бастағанда әлденеден құр қалатындай-ақ біз жайғасқан жағалауға қарай асыға жүзіп келе жатты. Бірақ оған аса мән берген ешкім жоқ еді. Жұрт назары бірде құйқылжи бірде, күңірене бірде шалқи шыққан қобыз үніне қосыла мың құбылып, жүз түрленген Шақаң салған әсемде сазды әнге ауған.

Кенет отырғандардың бірі: «Керемет-ай !»-деп сыбыр етіп, иегімен көл жақты меңзеді. Балапандарын ерткен аққулар біз отырған жағалауға таяқ тастам жерде жүзіп жүр еді. Аққулар әлден соң жағалауға шығып, ауыл алдындағы қырға беттеген. Осы бір әдемі сәт мұнан кейін де бірнеше рет қайталанған.

Ол тұста техниканың кем кезі. Ауаның ластанбаған тұнық шағы. Содан да болар гүрілдеген мотор үнінен оянған балалар далаға атып-атып шығып, орталықтан келетін қара жолға көз тіктік. Көп күттірмей үш аяқты 3-4 мотоциклге мінген әскери адамдар көрінген. Сол сәт балалар көлге қарай құстай ұшты. Бұлар көл жағасына іліккен тұста офицерлердің бірі қолына қаруын алып, әлденені ұзақ көздеп шүріппені басып қалған еді. Дыбыссыз қарудан атылған оқ масадай ызыңдап ұша жөнелді.

Сол сәт қос аққу аспанға көтеріле берді. Балпандары суға сүңгіп жоқ болды. Самғау биікке көтеріле берген тұста қос аққудың бірі қиралаңдап кібіртіктеп керіліп, бір сәтте көлге құлап бара жатты. Оның жансыз денесі толқынмен баяу тербетіліп, жағаға қарай жылжып келеді. Мұны көрген әскери адамдар мотоциклдеріне асығыс мініп, өлі аққудың денесі ағып шығады -ау деген тұсқа қарай ағыза жөнелді.

Кенет көтерілген құйын жел толқынды қарама-қарсы жаққа бұрып жіберген. Мұны байқаған рөлдегі офицер ағып келе жатқан көлікті шұғыл бұрып қалғанда мотоцикл ауып аққуды атқан мергенді басып қалған. Ал рольдегі кісі анадай жерге ұшып кетті. Ал басқалары бұлардың ауып қалғанын аңдамады ма толқын қуалаған аққудың өлі денесін бетке алған. Жағалауға қарай ағызып бара жатты.

Ауған мотоциклдің рулінде отырған офицер әлден соң атып тұра беріп құлап түсті. Ал қораптағы офицер мотоциклдің қорабының астында жаншылып жатыр еді. Алғашқыда: «Помогите!»- деп бірер рет әлсіз үн шығарды. Сонан соң ыңырсый бастады. Сәлден соң тына қалды.

Бұл сәтте сыңарынан айрылған аққу Қатынкөлді шыр айнала қанатымен су сабалап, сұңқылдап ұшып жүр еді. Құс біткен әлем тапырық болып аспанға көтерілді. Аунап қалған мотоциклге таяу келіп тоқтаған сапарлас серіктері сұлап сұлық жатқан қаруластарына қарай ұмтылды. Мотоцикл қораптарына салған тұста жаралылардың жан дауыстары шыққан. Олар қозғалып кетті.

...Сол түні ай жарық еді. Ауыл адамдары көз іле алмай шықты. Тіпті балалардың өзі көл айнала ұшқан аққудың зарлы үнінен шошынып ояна берді. Сол күннен бастап, көл жетім қалғандай көрінген. Ауыл адамдары: «Е-е, байғұс мына сыңар аққу балапандарын аялдап қалды ғой, әйтпесе сыңарының қаны тамған көлге бір минут аялдар ма еді?!»- десіп отыратын. Оны кім білсін?! Бірақ аққудың мұнтаздай пәктігі, ерекше қасиеті жайлы айтылатын әңгіменің айна-қатесіз екеніне сол күннен бастап шүбәсіз сенетін болдым.

Ал каникул бітіп, біз мектепке қайтар тұста:
-Шақа, балалар ендігі жазға дейін әніңді сағынады ғой,- деген үлкендердің сөзін жерге тастай алмаса керек. Көл жағасында әдеттегідей ән салды. Қобызбен күңірентіп, «Қараторғай» әнін айтып отырғанда «Айрылдым қапияда сенен неғып» деген тұста нұры кеми бастаған жанары жасқа толы еді. Бәлкім, бұл қарт әнінің ойда-жоқта оспадар жанның оғына ұшып, апатқа ұшыраған құс патшасы ақ айдың еркесі, аққу мен оның қам көңілді қосағымен мәңгілікке қоштасуы болар. Ал келер жылы Қатынкөлге аққу оралмады.

Сүлеймен Баязитов
Тек ақылмен...
(Әңгіме)

Тек ақылмен...


-Өй, мынаның терлеп-тепшіп ұйықтап жатқанына қарағанда, келгеніне біраз уақыт болған-ау, шамасы,- деп бұл жатқан кереуетке қарай беттеген. Ақаштың даусын естіп жатса да, ол әлі де мең-зең ұйқы құшағында еді. Анау мұны жұлқылап оята бастады.

Мен ауылдың орта тұсына жете бергенде-ақ интернат маңында жүрген иттердің абалап үріп, артынан әр тарапқа бытырай қаңсылап, қашқандарынан-ақ дәу де болса жынды қара келген болар деп ойлаған едім. Өйткені үрген иттерді қынадай қырып, таспен атып, «бүйідей тиіп, шылдай тоздыратын, сен едің» деумен болған. Бұл сәтте Акаша жынды қара атаған бала басын көтеріп, кереует үстінде отыр еді. Оның аты – Сәмен.

Ол Акашамен бір сыныпта оқитын. Акаша ол басын көтерген тұста бұған барлай көз салып:
-Үстінде сол көнетоз көйлегің... Сол баяғы шалбарың саған әке-шешең... -дей бергенде Сәмен оның сөзін бөліп:
-Не жаңалық бар?- деп сұрады.

-Жаңалық сол,- деді ол,- біздің Қойтаста қазір тың игерушілерден аяқ алып жүре алмайсың. Үлкендерше айтсақ, ауылды қандаладай талап, биттей бүріп тұр.
Сол сәт Сәмен Акашаның аузына аңтарыла қараған.

Сол сәтте:
-Кто ты такой, почему сидишь на моей койке?- деп өзіне қарай беттеп келе жатқан сары шашты, шегір көзді ұзын тұрықты, ақсары қызды көрген Сәмен сәл-пәл абдырап Акашаға бұрылған. Ал ол бұған назар аудармастан:
-Хороший парень!- деп қарқылдап күле бастаған.

Сол сәт жаңағы қыз:
-Я тебе покажу... Муж говорит «проклятый басмач»,- деп есіктен ата жөнелген.

-Өй, мына пәлең кім? Айтып өлтірсеңші!- деген Сәмен дегбірі қашып.
-Айтқанда енді. Бұл тың игерушілердің бірінің қызы- Настя, Коля деген ағасы бар. Ол да осында мектепте оқиды. Сен отырған кереует Настянікі.

... Осы сәт интернат меңгерушісі Рахметтола ағаны ертіп келген Настя мұны көрсетіп: «Келсем кереуетімде мынау жатыр. Ал Акоша оны «сенің күйеуің» деп мені мазақтап күлді»,- деп мұңын шаға бастады.

Оның сөзін шала ұққан Рахаң:
- Сенің Настяны менің әйелімсің деп айтқаның рас па?- деп бұған шүйліге жөнелді.
-Раха бұл сөйдеп қана қоймай, құшақтап... Мектепте, тіпті қала берді қылжақбастығымен ауылға аты шыққан Акошаның мына сөзі отқа май құйғандай әсер еткен.

-Қой мұны былай қалдыруға болмайды, пәлесінен аулақ. Мен директорға жолығайын. Мына пәлені интернатқа ала ма, алмай ма өзі шешсін,- деп шығып бара жатты. Сәмен Акошаға:
-Мұның не?- деді.

-Әзіл ғой, бауырым, әзіл. Интернатқа сені алмағанда директор қызын жатқызар дейсің бе?
Директор Настяға:
-Сәменнің саған сен менің әйелімсің дегені рас па?
-Жоқ, маған Сәмен сенің күйеуің деген – Акоша.

Сол сәт директор Рахаңа: «Сіз өзі орысша білмейсіз бе? Екіншілей маған мұндай мәселемен келмеңіз деген зілдене тіл қатып. Неге екені белгісіз бәрін бүлдірген Акаша қаға берісте қалып, интернат меңгерушісі бұған тағы да: «Ана қызға не оның ағасына тиістің бар ғой.

Аяғың көктен салбырап түссе де, көзіңе көк шыбын үймелетіп, интернаттан да, оқудан да шығартып жіберемін. Сен үшін тың игерушінің балаларына пана бола алмады деп партиядан, қызметтен қуылар жайым жоқ»,- деп оңашада да, балалардың көзінше де сан рет жерден алып, жерге салған. Тіпті мұнысын ол кісі қазақша айтумен шектелмей ойдым-шойдым орыс тілінде тың игерушінің балаларының көзінше де сан рет қайталаған.

Мұны естігенде қыз да, оның ағасы да өздерімен бір бөлмеде жататын қазақ балаларын бидайдай қуырып, қораздана қоқилана қарайтын. Алғашқы аптада досы Аманғали үйден әкелген екі-үш теңге ақшам бар еді. Сол жоқ, үшті- күйлі жоқ деумен жүрді. Бірақ оған ешкім мән бермеді.

Бір күні оған шешесі қатынасқандардың бірінен екі-үш сом ақша беріп жіберіпті. Соны көзі шалып қалған балалардың бірі қапысын тауып, ақшасын қағып алса керек. Түскі астан кейін Аманғали ақшасын іздеп әлек-шәлегі шықты. Меңгеруші ағайға айтып еді, ол: «Өзің жоғалтып алған шығарсың»,- деп бет бақтырмады.

Бұл кезде Коля мен Настя сабаққа кеткен, қалған балалар:
-Қой, біраз бой жазып, ойнап келейік,- деп есікке беттеген. Тек Сәмен күндегі әдетінше терезенің алдында әлдебір әдеби кітапты құныға оқып отыр еді. Бөлмеге бір кіріп, бір шығып әбден мазасы кеткен Аманғали бұған:
-Басынды-ау!- деп мұңын шаға бастады.

Кітаптан басын алмай: «Бұл кім басынды?»- деп сұрады.
-Ақшамды ұрлап алған баланы айтам.
-Ол кім?
-Коля!
-Оның ұрлап алғаныңа көзің толық жете ме?

-Көзім жеткенде... Интернатта бұрын-соңды ұрлық болған емес. Коля мен қарындасы келгеннен бері ұры пайда болды деді ол. Аманғазының сөзінің жаны бар. Сол сәт оның ойын:
-Тек сенің ғана қалтаңа түскен жоқ. Басқаларының қалтасын теспей сорды. Тек бірі үндемейді.
Менің немді алады. Әкем төсек тартқаннан бері қалтама көлденең көк тиын түскен емес.
-Сен де...

-Иә, саған,- деген Аманғазы оның сөзін бөліп, Рахаң тың игерушінің баласының қалтасына түстің ұрысың деп... интернаттан да, оқудан қудырса, онсыз да әкемді жоқтаумен діңкесі құрып жүрген шешемді...

Сол сәт Сәмен оны біртүрлі аяп кеткен.
-Жетім ғой... Ертең әкем өлсе...
-Ол ақшасын қайда сақтайтынын білесің бе?- деп сұраған.

-Кереуетінің астындағы кішкене жәшікте.
-Оны қайдан білесің?

- Сендер менің ақшамды ұрлап алғыларың келсе де, ұрлап ала алмайсыңдар. Күзетшісі берік!- деп газетке оралған салыны көрсеткен.

-Сыртқы есіктің күршегін салып, шүмшеуірді ала кел деген бұл. Содан кейінгісін көре жатармыз.
-Ал, кәне ,-деді бұл,- жәшіктің құлпын аш!- деген шешімді үнмен.

-Енді шүмшеуірді бері әкел. Газетке оралған салыны еденге алып қойған бұл Аманғалиға: «Ақшаны алып шық»,-деген.
-Сенің неше сомыңды ұрлады?
- Бір сомымды.
- Соны ал, қалғанын орнына қой.
- Енді қолыңды сабындап жу.

Бұлар әлден соң дүкенге бет алды. Дәптер сатып алып, соның екеуін Аманғалиға берген.
-Ал аузыңа берік бол. Коля салының орнынан қозғалып қалғанын бірден аңдап, ақшасын қараған. Бір сомының жоқ екенін айтып ағайға шағымдана бастады. Балалар бір ауыздан алған жоқпыз деді. Ал Коля бақырып жылай бастады. Рахаң шарасыздыққа салынып: «Пенсияға 2-3 жыл қалғанда»,- деп міңгірлеп сылқ етіп отыра кеткен.

Сол сәт Сәмен:
- Коля, -деген,- сенің ақшаңды алған мен. Балалардың аузы ашылып бұған таңырқай қараған. Рахаң:
-Өй, өй мынау не дейді?- дей берген. Сәмен қолындағы дәптерлерді Коляға ұсынып:
-Мына дәптерлер сенікі, қалғанын Аманғазыға бердім. Өйткені сен...

Коля үнсіз басын изеді. Орнынан ата тұрған Рахаң Коляға төніп келіп:
-Твоя свинья, они не боится, не боится,-деген асқан ризашылықпен қарқылдай күліп. Сонаң соң бұларға бұрылып: «Тың игерішінің баласы дегенге құдайларын ұмытып, тым дандайсып кетіп еді. Орайы келгенде, міне осылай тәубаларын естеріне түсіріп қою керек. Міне осылай... Тек ақылмен деген сұқ саусағын көкке безеп.

Сүлеймен Баязитов
Жанайқай!!! «Шанин» атын ауылдың жөн сақтаған
Жанайқай!!!    «Шанин» атын ауылдың жөн сақтаған


Ұстазым Қабдолла Кәлиұлы Смағұловқа
Кешегі Абылайдың заманында
Батқан сәт су болды ма дала мұңға.
Сарыарқа жатты талай қанға бөгіп,
Қазақ қыры жаулардың табанында.
Білесіз езілгенін, жаншылғанын
Ұмытып дала иесі Алаш барын.
«Қынадай бірін қоймай қырыңдар!»- деп
Тепсініп тексіз жоңғар төкті зәрін.
Сәтінде Абылай Бұқарды шақырғанын
Кеңесін ұйып тыңдап данышпанның.
Сан рет тас-талқан қып жауын жеңіп,
Жаңғақтай кей тұстарда шағылғанын.
Қазақтың күш қуатын танытқанын,
Жоңғарды айласымен сан ұтқанын.
«Абылай» деп төбесіне көтерсе де ел,
Ардақ тұтқан Бұқардай данышпанын.
Ал Бұқар:
«Әй, Абылай»,- деуден де тайынбаған,
Ашық айтып, бедерлеп ойын әман.
Хан- ханымды шашар деп іркілмеген,
Жыр толғаған.
-Әй, Абылай! Айтам саған
Жырларына жұрт таныс
Сол жырлармен –ғасырдан біздерге алыс.
Жеткен сөзді еске алу артық болмас,
Бұқар сөзін кейбіреу қылған намыс.
-Алтын торы жырауын барад лағып,
Байқамайсың, хан ием, мұны нағып?
-Тексіз деп пе ең
Түсінбес емеурінді?-
Абылайдың шықты үні тегеурінді.
Алтынторы – Алаштың Бұқары ғой,
Әулиесі Алашқа сілтеген жол.
Осы сөзді айта жүр өзгелерге,
Кездеспеспіз мұнан соң хош аман бол!..
Күншілдер, рушылдар, жағымпаздар,
Өресі тар, көр соқыр ақылы аздар.
Абылайды
Бұқарға айдап салған,
Ақыры бармақ шайнап тартқан азар.
Сол Бұқар бабамыз ед бәріміздің,
Жасымыз бен жасамыс кәріміздің...
Ізбасары Жүсіпбек, Жұматтарды
Жүргеніміз танымай әлі біздің.
Көр кеуде болар, бәлкім, пасықтықтан,
Неге біз ұлымызды танымаймыз
Алты алашқа әйгілі аты шыққан?!
Танысақ жоқты көкіп таласар ма ек,
Шанин атын ауылдан аластар ма ек?
Біз түгіл айыр қалпақ қырғыздар да,
Шанинді пір тұтқаны жарасад, тек...
Ешкімді келмесе де кінәлағым,
Рушылдық пердесі бейне сағым.
Санасын үлкен- кіші тұмандаған,
Жарар-ау байламаса елдің бағын,
Сындырмаса күні ертең ұрпақ сағын.
«Пұлымды арқаланба, Арды арқалан,
Сол сәтте мөп-мөлдір боп тұнар санаң.
Санаңа сәулеленген ерік берсең,
Көк мұзда, қия шыңда таймас табан»,-
Дегенді қариялар көп айтатын...
Есіме осы сөзді салған Қабаң
Албырт ойы «елім» деген елегезумен
Ел іргесін жеткізген бұл күнге аман.
Оңтайлы ой, орайлы іске тірер табан,
Қайратты ұрпақ, ел үмітін артам саған.
Ел үмітін ақтамас тегі жаман,
Кемел ойлап дәл пішер кезің жетті,
Бүгері жоқ тайғақтап тайсақтаман.
Өздеріңнен өтініп сұранарым,
«Шанин» атын ауылдың жөн сақтаған.

Сүлеймен Баязитов
Қияннан құйылып кеп...
Қияннан құйылып кеп...


«Қара таудың басынан көш келеді»,
Қара жорға шайқалып бос келеді.
Қара күнді жамылып, қара қазақ,
Қара түнді басынан кешкен еді.

Ақын Мұқағали Мақатаевтың «Райымбек! Райымбек!
Поэмасы міне осылай басталады.

Өлеңнің алғашқы тармағын оқыған сәтте тарихта «Ақтабан шұбырынды, алқа көл сұлама» атауы мен белгілі ел басына күн туған ала-сапыран заман ойға оралады.

«Қара жорға шайқалып бос келеді» осы тармақ көп жайды аңғартатындай. Қара күн, қара қазақ, қара түн. Тәңірім-ау, ел басына туған қолдану арқылы ақын қалай ғана дәл бейнелеген десеңізші.

Қара жауы қанатын кескен еді,
Шұлғау болып қыздардың кестелері.
Талай қара шаңырақ өшкен еді.
Кесілген қанат, шұлғау болған қыздар төккен кестелер түйсігі бар жанның аза төккен кестелер түйсігі бар жанның аза бойын қаза етіп тітірентсе, мәңгілікке оты өшкен қара шаңырақтар ет жүректі қанжылатады.

Осы сәт:
Қара жауың әкеліп қара қайғы,
Тас уатты-ау төбеңе тайраң қағып.
Аңырайды доғарып аттан қазақ,
Алты жасар ұлыңды майданға алып-деген
Қуатты да, қаһарлы үн босаңса бастаған жүйкеңді қайратқа, елдікке, ел ісі жолында ерлікке, тіпті өлермендікке шақырғандай сондықтанда болар. Қабай жыраудың «жау келеді, жау келеді»! деген даусынан жаудан дабыл көріп, ата қонысынан өкше көтеріп, еңсесі езіліп, алға басқан қадамы кері кетіп келе жатқан жұрт шиыршық атып ширығып шыға келеді.

Ата жауларына сандарының аздығына, күштің тең емес екендігіне қарамастан қасқая қарсы тұрып жан-алып жан беріскен ұрыс салады:
Қиқулаған қалың қол, құйын дерсің,
Қайтып оған шағын жұрт тиым берсін.
Тозған жұртты топырлап, талай кетті,
Қатыгез жау қайсы бір бұйым көрсін!

Сол жандардың арасынан тірі қалған Қабай жырау басы ауған жаққа аттанып бара жатып, артына бұрылмастан қаза тапқандарға аят оқиды. әлде кімнің шырылдаған даусы құлаққа келеді... есі кеткен алдында тұрды бала... бәлкім Қабай жырауға қан сасыған сайын далада баланы кездестіру арқылы ақын қазақ жұртының келешегі алда екенін меңзеген болар. Бала халық тіршілігінің, ел ертеңінің символы тектес әсер етеді.

-Сен ғанасың құлыным, сен ғанасың,
Менде көпке бармаспын, сен қаласың.
Ойран болған ордаңның орнына кеп,
Отау тігіп, оттарын сен жағасың
Бұл Қабай жыраудың ертеңгі күнге аманаты.

Ал әзірге...әулиенің мекеніне бас иіп жырау.
Жайлауымды жау алып,
Өрісімді өрт алып.
Өзегімді дерт алып,
Келдім саған әулие.
Боздақтарым жоғалып,
Боз кебінге оранып,
Маңдайымнан сор ағып,
келіп тұрмын, әулие-деп зары мен мұңын ақтара сөйлейді.

Қан сасыған даламның,
Қатын менен баламның.
Кегін қайтып алармын,
Жебеп жібер, әулие –деген тілегін
Тілге тиек ете отырып.
Дегеніне сенгізер,
Соңынан жұртты ергізер.
Бар қазақтан-бір қазақ
Тумас па екен әулие?!-деп
Сауал тастайды.

Жырау көп ұзамай өзі әулиеден сұрағанындай «бар қазақтан бір қазақты» табады. Ол қарт жыраудың мұңы мен зарына құлақ түріп, оның мән жайына қанып, «сендерді жау шаппадыма, ел іргесі бүтін бе» -деген сауалына.
-Ата, біздің өлкені қара жаулар шаппады,
Жауларына біздің ел сәйгүлігін баптады.
Қойын сойып, қолдарын қусырды да сорлылар,
Аяғына бас ұрды, бірі садақ тартпады,
Тартпаған соң олар да әуреленіп жатпады.
Алдыдағы оларын, белімізден атпады.

Қабай жырау:
Ата қазақ бір-бірін арашалай алмай-ақ,
Алауыз боп өзді-өзі құдай бізді ұрды ғой-деп, ауыз бірліктің жоқтығынан осындай халге душар болдық деп күңіренсе, оған жолыққан балғын жас Елбасылардың сатқындығына, екі жүзділіктеріне күйзеледі. Бірінің өзегін ынтымақтықтың жоқтығы күйдірсе, екіншісінің өзегін қара басының амандығын тілеп, ел мүддесіне сатқындық жасауы отша қариды. Ашу - ызасын тудырады. Ойда жоқта ұшырасқан бейтаныс балаға жырау жамандама жұртыңды жамандасаң болмассың»-деп.

Ағалық ақылын айтып, ата –салтын алға тартады. Жөн сұрасып баланың онүштен асып баражатқанын біледі. Хангелдіден тараған бір тұғырдың ұлымын деген жауап алады. Көпті көрген қария балғын жастың аузынан шыққан әр сөзден оның екінің бірі егіздің сыңары емес екендігін аңғарады. Сондықтанда ол:
-Осыншама ақылды кімнен, балам, үйрендің?
-Ішіндегі шалдардан, анау қараша үйлердің.
Қарт жырау сынағын одан әрі жалғастырып,
-Қара жауыз қайтадан шалса еліңді не етер ең?
-Хос батырын бауыздап қанын судай етер ем.
Қатын болып күн кешіп жүргеннен де қырқысып,
Қылша мойным талша боп, қанжығада кетер ем.

Өлуге бар, қатын болып күн кешуге жан дүниесі мен қарсы қаршадай баланың бекем байламы жырауды тәнті етеді. Оған оның.
-Өзің бала болсаң да сөзің дана отты екен,
...Қылдым сенің ығыңа, мынау екі ғаріпке,
Барар жер мен басар тау,басқа пана жоқ мекен...
Деуі айғақ. Көп ұзамай көреген жыраудың үміті ақтала бастайды. Оның балғын танысының күнделікті іс әрекеті оны өзге көпшіліктен даралап сом тұлғасын ерекшелендіре бастайды.
Соның бастауы көзі Түкеннің асқа барып ат барып қасуынан бастау алатындай, Мұқағали оның атын былай суреттейді.
...Жатаған келген Түкеннің жолдас күреңі,
Дүйім ел білген дүлділдің нағыз бірі еді.
Кешегі аста бәйгеге, қосып жүйрігін,
Келерін біліп, қауіпсіз, бейқам тұр еді.

Міне сол үміт күткен құс қанатты жануарын кермені үзіп жеткен сәйгүліктердің арасынан көре алмай Түкеннің көңілі күпті болып тұрған тұсын:
...Оқыс бір ғажап оқиға сонда басталды,
Жалғыз бір қара жұлдыздай ағып келеді.
Қараңғы түнде қақ жарып тілген аспанды.
Қу даладағы құйын ба дерсің ойнаған.
Қыран ба дерсің, қылт еткен құсты қоймаған,
Өз атын өзі ұрандап бала келеді,
Қамшы сабына жейдесін ту ғып байлаған
-деп бейнелейді.

Ақынның оқыста, ғажап оқиға –деп отырғаны
Бәйгеге шапқан баланың аруақты өткен бабаларының атын ауызға алмай өз есімін ұрандауы. Бұл ата-бабасының аруағын ардақ тұтып, ұранына айналдырған қария үшін жерден жік шықты, екі құлағы тік шықты дерліктей, көз көріп, құлақ естімеген тосын жайт. Сол сәтті ақын:
Тірілер шошып, жағасын ұстап тұр аулақ,
Өлгендер көрде, түскенде болар бір аунап.
Келеді қыршын есімін өзі ұрандап-
деп суреттейді.

Жаңа ғана бәйге аттардың тұяғының дүбірімен дүркіресіп, жұрт мақтанып, желпініп, желігіп тұрған жұрт мына жайдан соң сең соққан балықтай сенделіп, абдырасып «қыбыр да жыбыр, күбір де сыбыр» халге көшкен. Топ ортасынан Әлмерек бидің
-жеті атасын жерге қаратқан қай бала?!-деген
сауалды үні елдің есін жиғызғандай.
Е-е-е, Түкеннің ұлы Түлейдің ұлы сен бе едің?!
Осы болған ғой Түлей әкеңнен көргенің...
Жетесіз туған, ант ұрып кеткір зәнталақ!

Бидің өзін саскөкекке теңеп, Сырымбет пен Хангелді сенен кембе еді. Деп зілдене сауал тастап ақсақалдар мен көксақалдардың қоқилана келіп басына қамшы үйіруі, намыс туын желбіретіп, ата жауға өз атын ұрандап шабар күнін армандай күтіп жүрген балаға ауыр тигені хақ оның сол сәттегі көңіл күйін ақын «булығып тұрды, баланың көзі қанталап» -деп қалай дәл берген десеңізші.

-Оу, ағайындар! Жәбірлемеңдер баланы –бұл ашу үсті көзсіз әрекетке ерік беруге шақ тұрған көпшілікті Қабай жыраудың сабырға шақырған сарабдал үні. Оның баланы құрық көрмеген асау құлынға теңеуі, желісін үзіп сендерден асып қайда барады-деп сауал тастауы.
әсіресе:
...Өз атын өзі ұрандағанның несі айып?
Аузына салып, періште шығар дем берген.
Жауына шапса өз атын өзі ұрандап,
Қолдамас па еді өлі аруақ түгіл тірі аруақ.
Есі бар тентек есейе келе ер болар,
Ерік беріңдер, неғыласыңдар бұғаулап.

Аталы сөзге тоқтамау, жыраудың сөзіне құлақ аспау ағаттық болар деді ме екен, жоқ...әлде
Үмітін алдан күтіп, әр ақ тілеуін періштенің құлағына шалынсын деп тілейтін, ең бірінші Алладан, сонан кейінгі жерде ата-баба аруағынан медет күтетін елдің ашуы сабасына түскен. Міне сол сәтте
-Дәрменсіз сорлы кедей-кепшікті бұқтыра,
Күшік тазыдай жылмыңдайсыңдар мықтыға!
Ата жауларың арқаңа бәлкім, шықты ма.
Әкелеріңнің көріне, бәлем тықты ма.
...Халықпысыңдар?!

Қазан аңдыған қатындар! Деген Райымбектің ашулы үні естіледі. Осы жолдарды оқығанда поэма кейіпкерінің бесіктен белі шығар шықпастан ел жақсыларының дәрменсіздіктеріне, өздерінен күші асқандардың алдында тазыдай жылмыңдаған екі жүзділіктеріне, қымызға мас болып, желік қуған желөкпеліктеріне қаншалықты сыни көзбен қарағанын «қазан аңдыған қатындар» -деген ауыр сөзінен айқын аңғаруға болады. Ақын аз сөзбен көп жайды аңғарта отырып, Райымбектің ел арасы дау-дамайына араласпай қайсар, қатыгез болып өскенін ел қамын жеген естілердің кеңесіне құлақ түріп, өскенін, көргенін көкірек безбеніне салып, ой түйгенін баяндайды.

Райымбекті алаң етер басты сауал:
Белінен дұшпан аттап барат қайда,
Біздің ел неге қарсы тұра алмады-
Осы сауалға тыншымай жауап іздейді қақпа бола алмаған қайран елге, қауқары жоқ күндердің құрсын бәрі, көңіліне кірбің түсіріп, көкірегін шерменде еткен сауалды Қабай жырауға ақтарады.
...Сөйте тұра:
-Кенедейден көзімді ашқан жауым,
Еске түсіп, бойымды басқанға мұң.
Деген ой «жастығымды ала жатсам»-
Жоқтұғын менің мүлде басқа арманым.

Райымбектің өзегін өртеген арман мұңын сүйсіне тыңдаған жырау сан тарау сақтандыру шараларын салмақтай келіп,
Соңыңнан жұртың ермесе,
Қолының үшін бермесе.
Дегеніңе көнбесе,
Ауызданбаған арланым,
Жауыңа жалғыз бармағын.
Қиылып қалар арманың,
Халқына хабар арнағын-деген ойын батыр іленің жағасындағы бидің үйіне төбе көрсетеді. Қара сақал, ақ сақал –алқалы топ іс қарап отыр. Пәтуаға келе алмай әбжыландай арбасып, итше ырылдасып, бірінің-бірі мысын басқысы келіп әуре сарсаң.

Осы бір сүреңсіз суретті ақын:
Бірі олай тартады бірі былай,
Бірі өзінше патша, бірі құдай.
Бір сәтте ұйып, бір сәтте іруін-ай,
Қазекемнің осы бір ырымын –ай деп
кескіндейді. Осы алқалы топта Райымбек би билігін күтуде. Ұйқылы ояу отырған би дана сынып қарт жырауға «ылаң, дүбір саласың неге еліме» -деп шүйілгені. Оның айтуынша Райымбек бас білмейтін байғыс. Оны еліктіріп, желіктіріп қолтығына дым бүркуші қарт жырау. Қанша қаһарланса да халықтың бет алысынан секем алған Би:
Амал қанша ұялам сақалыңнан,
Таспа алар ем жоныңнан керіп тұрып.

Деп кіжінуден әрі аспайды. Райымбекке қояр шартын ел алдына жайып салады. Таңдаған атын алып Ілені кесіп өтсін.
Кесіп өтсін қайтадан оралсын да,
Дуылдасқан дау шарды доғарсын да.
Ақ күн тусын алдынан тарта берсін,
Таңдап-таңдап елінен қол алсын да-
Деген кесікті билігін айтады.

Сонан соң –
Шартым осы!
Осыған шыдайсың ба?
...Шыдайсың ба?
Бағыңды сынайсың ба?- Деп сауал тастай тұрып, «оны да біл, құның жоқ суға кетсең» дегенді ескертеді. Жиналған қауымның жаны ашып «қайтсаңшы өлесің ғой текке»-деген өтінішіне құлаққа ілмей, күреңінің қапталына қамыс арттырып, Ілеге беттейді.

Қамшы басып күреңге суға атылды,
Өз есімін айқайлап, өзі ұрандап-
міне осы сәттен адаммен тілсіз жау айдынның алпарысы басталып жүре береді.
Ақын оны:
Артқан қамыс тірліктің белгісі боп,
Демеу жасап, жылымға бергісі жоқ.
Ақ айдыннан екі бас көрінеді,
Адамның да, аттың да өлгісі жоқ.

Күрең жүзіп барады өлгісі жоқ-деп суреттейді. «А құдайлап» жаратқанға жалынып, жалбарынған жұрт. Тентек толқынды адуын айдын өмір үшін, өлмеу үшін ақ толқынмен жағаласқан жан иелерінің алпарысы.
-кетті өлді! –деген тұста Райымбек пен күреңнің ағын айдап есен сау ар жаққа өткенін көріп аңырған ел.
- Дауасы жоқ жан екен жаратылған,
Тұлпар екен тұғырдан дара туған.
Қамауда ұстап қыранды отыра алмай,
Ұшсын, кетсін жай атып қанатынан.

Бидің аузынан шыққан шешімді сөз бұл бір сәтке оңы, солын аңдай алмай ала бұртқан ел көңілін сабасына түсіріп:
Хангелдінің сауытын кигізіңдер,
Қыннан алып, қылышын сүйгізіңдер.
Сырымбеттің туының алдына әкеп,
Тәуба еткізіп, басын да игізіңдер –деген
Би әмірі алдағы іс-әрекет жобасын айқындай түскендей.

Балаға бас болу дана жырауға жүктеледі.
Би кесті.
Қара халық қабылдады,
Қару алып қол жимақ қабырғалы.
Жорыққа әзірленіп жатты қауым,
Қасынан Райымбек табылғалы.

Мұқағали ақынның поэмасының бас кейіпкері қазақтың бір туар қол басыларының бірі Райымбек батыр тарих сахнасына міне осылай көтеріледі.

Оның бейіті Алматы қаласында. Батырлығы мен қатар жұрт оны айтқаны айдай анық келетін әулие деп те біледі.
Бір сөзбен «Райымбек! Райымбек!» поэмасы ел қорғаны болған батыр, алдынан ел тараған данагөй, әулие бабамызға арналған оқыған жанның намысын жайып, патриоттық сезімін оятар, елдіктің, ерліктің ұлы ұраны дерлік көркем дүние. Ақын Мұқағалидың мәңгілік музасының қазақ әдебиеті атты ұлы айдынға қосқан сарқылмас, тартылмас мөлдір бастауы бұл.

Сүлеймен Баязитов
Малайсары Тархан тас тұғырда
(Ойтолғам)

Малайсары Тархан тас тұғырда


... «Малайсары Тархан» қоғамдық қоры құрылып, облыстық әділет департаментінде заңды тұлға ретінде тіркелді. 2015жылдың 21қаңтарында оған бас құрылтайшысы болуға кең байтақ қазақ еліне есімі кеңінен мәлім ел тәуелсіздігін табандылықпен қорғап, ыстығына күйіп, суығына тоңып, өркенді істерімен танылған Тито Уақапұлы Сыздықов мырза келісім берді.

Ол бұрында ел тарихы оның еңіреп өткен ерлеріне ұлы тұлғаларына әманда жүрегінің төрінен орын беріп, оларға байланысты атқарылатын әр істің көшбасшыларының қатарынан табылатын. Сонымен қатар қор мүшелерінің арасында талай игілікті істің басы- қасында болған, басқарған Қуат Есімханов ағаның, т.б. азаматтардың болуы ел сенімін арттыра түскен еді.
-Қоғамдық қор мүшелерінің ұсыныс-тілектері, ортақ ұйғарым шешімдері бойынша жұмыс жоспары жасалып, бекітілді,- деп еске алады.

«Малайсары Тархан» қоғамдық қорының атқарушы директоры Ермат Байғұрманов.
Ерекең айтса айтқандай облыстық «Сарыарқа самалы» газеті (сол кездегі бас редакторы Асыл Әбішев) «Ел мұраты, ердің ісі» атты дөңгелек үстел шараларын ұйымдастырды. Оған қоғамдық қордың президенті Т.Сыздықов, мүшелері А. Меңдібеков, Б.Сағындықұлы,
Е.Байғұрманов, зиялы қауым өкілдері: ақын А.Қани, тарих ғылымдарының кандидаты Е.Жүсіп, ұлттық руханияттың жанашыры, кәсіпкер С. Байбола-товтар қатысты.

Сол дөңгелек үстелге қатысушылардың ой тұжырымдарын елеп, екшеп ой түйген газет қызметкері Сая Молдайып еді. Ол өзінің жасаған түйінінде Малайсары Тарханның есімін ұлықтау туралы басқа да көптеген ұсыныс-пікір айтты.
-Теріс - бұрысы жоқ, барлығы да қазақтың тарихы, елдің бірлігі, жастар тәрбиесі, ұлттық патриоттық сезімді қайткенде оятамыз деген тақырыпты қамтиды», –деген екен. Біздің бұған алып қосарымыз жоқ. Тек «Сарыарқа самалы» газетінде Сая Молдайып қарындасымыз үйлестіретін «Айналайын» қосымшасы байқау ұйымдастырып, оның қортындысы қосымшаның 2015 жылдың 11 шілдесінде жарияланды.

Онда балалар жазған өлеңдер, ертегі, әңгімелер жарық көрді. Жүлдегерлер арасында Лебяжі, Май, Ақтоғай, Шарбақты аудандарының, Екібастұз, Павлодар қалаларының, Кенжекөл орта мектебінің талапты балғындары жеңімпаз атанды. Ал «Айналайынды» балалармен қатар ата-аналар да қызыға, сүйсіне оқитынын еске алсақ, қуанышымыз еселеп арта түседі. Малайсары батырдың кім екенін күні бүгінге дейін жете біле алмай келген ондаған адамдар (балалар, үлкендер) оны ендігі жерде мына байтақ даланы жоңғарлардан азат етушілердің бірі.

Бір болғанда бірегейі жау жүрек батыр жерлесіміз деп білетін болды. Май, Ақтоғай аудандарында,- деді бізге қордың атқарушы директоры Ермат Байғұрманов әңгімесін онан әрі сабақтап, -көшпелі ғылыми - тәжірибелік конференциялар ұйымдастырылды. Жергілікті ғалымдар Б. Сағындықұлы, Айман Зейнуллина, Қ. Батталов, Б. Мұзафаров, Б. Қожахметов баяндамалар жасады.

Айта кету керек дегеннен шығады. Тіпті кезінде күні кешеге дейін облыстық «Сарыарқа самалы» кезінде «Қызыл ту» газетінде ұлтымыздың ұлыларын ұлықтауының олардың қазақ халқының тарих сахнасында сақталып қалуына қосқан үлестерін ұрпақ есіне дүркін-дүркін салып отыруды азаматтық парызы санайтын журналистер аз болған жоқ.
Ал ұлт оның бас көтерер бағландарына кеңестік саясаттың екі тізгін, бір шылбырын ұстау бақытына ие болған бауырларымыз шошына қарап, ерлерін бауырына алып, бастарына әңгір таяқ ойнататын, тіпті тағдырларын от боп шарпитындай шара қолданудан да тайынбайтын біле тұрса да, журналистер оқырман хатын жариялап жататын.

Сонан соңғы жерде саясаттың майын ішкендер өздері көрінбей, бәленбай ардагерлерге, түгенбай озат депутаттарға айтып отырып қарсы мақала жаздыртатын. Малайсарының ерлігін жоққа шығаруға жақындап, тіпті ол біздің жерлесіміз емес деуден де тайынбайтын. Соларды оқығанда, апыр-ай, бұлар ел ішінде «атам қазақ» деген аталы сөздің сақталғанын білмей ме? Білсе, жерлесіміз емес деулері қалай?

Жүзбен-жүз, ру мен ру басшылары жүз жыртысып қалғанның өзінде ел шетіне жау кірген тұста жүз ру басыларының айтқанымен жүріп, айдауына көніп келген көпшілікті қалың қазақты жарға жығар жалған намысты қоя тұрып, атам қазақ деп атқа қонуына түрткі ұйытқы болған Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, Бәсентиін Малайсары, т .б. батырлар емес пе? Олардың қай-қайсы болмасын жауды тойтару үшін ханның жарлығын күтпегеніне тарих куә. Бірақ бүгінгінің білгірлеріне мұның барлығы аздық етті.

Малайсарыға көше, аудан атын беру туралы бастама көтеріле қалса, улардай шулап келетіндерін қайтерсің?! Мұндай жай Малайсарының алдынан талай рет шықты. Тіпті «Малайсарыдан май артық па?» деп шырылдаған Ақын Арман Қанидың да үні жоғары жақтағыларды селт еткізбеген.

Талайлар өзіміз деуде жазған мақалаларымызды ертең басамыз, бүрсігүні басамыз деп уақыт оздырып, ақыр соңында, журналшы бауырларыңыздан жоғарыдағылар бұл тақырыпты жабыңдар деп жатыр дегендердін де құлағымыз сан шалған. Сондайда құлазыған көңілімді Жаяу Мұсаның «Ақ сиса» әнінде көрер ем... «күнім туса» деген жалғыз ауыз сөзі жұбататын. Сол күннің туатыны да деген сенім бәрі алда деген үкілі үмітке ұласатын.

Ақыры, ел президенті Н. Ә.Назарбаевтың дана басшылығының нәтижесінде Республика Тәуелсіз ел атанды. Халқымыздың келешегінің кемел екендігіне сан рет көз жеткізген небір айтулы оқиғалар Республика жұртшылығының біртұтастығын онан әрі нығайтып, біріне-бірі ұласып өтіп жатты. Көкірекке сенім құсын ұялатып тәуба дегізген мұндай қазақ тарихының тереңінен шым болатынын той мерекелерден біздің облыста кенде емес еді. Оған облыс орталығында Баян батырға ескерткіш, Лебяжіде хакім Абайға бюст қойылуы айғақ. Аудандар арасында тас тарихымызды түгендеуде Баянауыл ауданы көш бастады.

Баянауыл ауданының орталығында айтулы актер, режиссер киноактер Шәкен Аймановқа ескерткіш қойылды. Ал бұдан бірер жыл бұрын алаштың тарихында аттары қалған қазақтың Шоң Шорманына ескерткіш қойылған еді. Сонымен қатар ал қара көк аспанда қалықтаған аққу үніне ілесіп әсем әні арқаны әлдилеген әнші Жарылғапбердінің және Үкібай бидің мазарлары қалпына келтіріліп, бастарына ескерткіш тақта орнатылды.

Бұған ұйытқы болған Баянауыл ауданының құрметті азаматы, ел ақсақалы Мұрат Дүйсенбайұлы Рахметовтің есімін құрметпен атай кету артық болмас. Күні кеше қазақ тарихы тек ауызша шежіреде ғана сақталған. Тас тарихы жазылмаған деген жел сөзге таптырмас тойтарыс болғанын айтсақ та жеткілікті.

... Сол күні «Баянтау» ойын-сауық орталығы алдындағы көшеге жиналған халық өте көп болды. Бейнелеп айтсақ, еңбектеген бала да, еңкейген қарт та, көктемдей көрікті қыздар мен айбарлы да айбынды жігіт- желең де осында. Облысқа қарасты аудандардан алыс - жақын шет елдерден ат терлетіп, арнайы келген қонақтар да жетерлік.
Міне, облыс әкімі Болат Бақауов, қоғам қайраткері «Малайсары-Тархан» қоғамдық қорының президенті Тито Сыздықов салтанатты жағдайда ескеркішті ашты. Сол сәт алаңда ұзаққа созылған шапалақ үні бір мезгілде аспанға дүр етіп көтерілген мың сан көгершіннің қанат қағысын еске салғандай еді. Тек бұл араға үш жүз жыл салып туған еліне ат басын тіреген Малайсарыдай біртуар ұлына деген қалың елдің шадыман - шаттық үстіндегі лүп-лүп еткен жүрек қағысы еді.

Бұл елдің ерін ұмытпау, ұлықтау сынды ұлы дәстүрін есте ұстай білген өз ортамыздан шыққан ойлы да іскер азаматтарға қолдау көрсеткен аймақтың әкім қарасына, қор демеушілеріне деген облыс, қала берді Республика жұртшылығының риясыз көңілден ақтарылған ақ алғыстары дер едім. Ескеркіштің ашылуына немерем Нұрфарабиді ертіп барған едім.

Малайсары Тарханның тас тұғырындағы бейнесіне таңырқай қараған ол:
-Ата, бұл кім?- деп сұрады.
-Бұл батыр бабамыз – Малайсары.
-Менің бе?
-Тек сенің ғана емес, бүкіл қазақ балаларының батыр бабасы.

Сол сәт ескерткішке қарай беттеп бара жатқан Тоқтар Әубәкіровті көзі шалып қалған ол:
-Ата, ата, космонавт Тоқтар ата, - деді жымың қағып.
Сол сәт бұдан былайғы жерде ұрпақтарымыздың Тәуелсіздіктің арқасында өз тарихын, ел қорғаны болған хандар мен билерді, батырларды, діни тұлғаларды танып- біліп өсетіні біршама көңілімді көкке көтерген еді.

Сүлеймен Баязитов
Қазақстан Жазушылар және
Журналистер одағының мүшесі.
Оятқан мені ерте шығыс жыры... Жалынайық Абайға
Оятқан мені ерте шығыс жыры...   Жалынайық Абайға


Сандаған жылдар бойы кеңестік кезеңнің шілтерлі шымылдығы өскелең ұрпақтың көзінен таса, санасынан аулақ ұстауға тырысқан. Шәкәрім Құдайбердіұлының есімі әдебиет әлеміне қайта оралуы, оның шығармашылығы мен әуелден - ақ азды - көпті таныс аға буын өкілдерін ақыр соңында әділеттің салтанат құрғанына тәуба дегізсе, жаңа талап жас өскіндердің санасын дүр сілкіндіріп, таным көкжиегін кеңейте түскен, солай болу да заңдылық еді.

Осы тұрғыда философия ғылымдарының кандидаты Асан Омаров: «Бүкіл алаш жұрты Шәкәрімді рухани ұстаз, екінші Абай деп құрмет тұтқан»,- дейді. Сол құрметке арада өткен белгісіздік жылдары да көлеңкесін түсіре алмады. Ақын Шәкәрім есімі ақталғаннан кейін көзі тірісінде иеленген өзінің тарихи тағына қайта жайғасты. Бұл тұста оны кейбір қалам ұстағандар: «Шәкәрім ә, дегеннен – ақ не жазса да өзінше жазған, тіпті ақын ретінде қалың қауым Абай екеуін қатар таныған»,- десе , енді бірі Шәкәрімнің алғашқы өлеңдерінен Абайдың тіл мәдениеті, сөз үлгісі анық байқалатынын айтады.

Күні кешеге дейін кеңестік кезең қалыптастырған бір ізділіктен арылып, Абай және оның ізін ала шыққан ақындардың шығармашылығы төңірегінде пікірдің сан алуандығы қалыптаса бастағанын байқаймыз. Бұл, біздіңше, аз олжа емес.

Қалай десек те Шәкәрімнің Абайды ұстаз тұтқаны, оны өзінің ғана емес, жалпы қазақ жастарының ұстазы ретінде танығаны ақиқат. Тіпті Абайды сол тұстағы қазақ қоғамындағы «Бір білімді данышпан» деп атап көрсетеді. Өзінің «Жастарға» атты өлеңінде:
Өшпес өмір, таусылмас мал берейік,
Бір білімді данышпан жан табайық,- деп ортаға ой тастай келіп:
Ал енді олай болса кімді алайық,
Қазақта қай жақсы бар көз саларлық,
- деп сауал қояды.
Сақ болайық бір шоқып, бір қаралық,
Қарауылдар мезгіл ғой тұр қаралық
Жүз айтқанмен өзгенің бәрі надан,
Жалынайық Абайға, жүр барайық.
Осы шумақтағы «жүз айтқанмен өзгенің бәрі надан» деуі оның Абайдан басқа қараңғылық тұманына тұмшаланған жұртты жарық сәулеге бастай алатын жан жоқ екенін ашық айтуы уақыт дертіне шипа- дәру болатын жанды тамыршыдай тап басуы көрегендік емес пе?!

Ал :
Өмірзая болмастық өнер үйрет,
Ақылыңды аяма бізге ұқпас деп
Бізден үміт үзбе делік.
Арамдықпен, алдаумен күн өткізбей,
Өтірікке өлгенше шынға өлейік.

Бұл тек Шәкәрімнің ғана емес, тіршіліктің көзге түртсе көргісіз қалың тұманына тұмшаланып, тығырыққа тіреліп, қараңғылық, надандық шырмауындағы қам көңілді ондаған, жүздеген қазақ жастарының арман - мүддесі, ет - жүрегі «елім» деп соққан, ақ ниетті, адал жанды қазақ жастарының жан сыры, басқаша айтсақ, көздеген мүддесі ғой.

Шәкәрім «өмірзая болмастық өнер үйрет» деу арқылы Абайдың өздері өмір сүріп отырған қоғамдағы ордалы ойдың тұнық тұнбасы болумен қатар өнеге шашар өнікті істің бастауы екендігіне көз жеткізіп, өнер үйретер жөн сілтер кісі болса, қазақ жастарының бас шайқамасына деген нық сенімін айғақтай түседі.

Өзіміз де алданып, өзгені де алдаумен күн өткізбейік. Өтіріктің түтініне тұншығып, өлгенше шындық үшін басымызды бәйгеге тігейік деп үндейді. «Оңамыз ба Абайдан бата алмастан?» - деген сауал тастай отырып, жастардың жүрегінде намыс отын тұтатып, жігер - жалынын алаулатуды мақсат тұтады.

Бұған әсте шүбә келтіруге болмас. Оған Шәкәрімнің өнер - білімге ынтыққан жастарды Абай төңірегіне топтастырып қана қоймай, солардың көшбасшысы болуы айғақ емес пе?! Бұған Тұрлығұл естелігіндегі: «Біздің ішіміздегі ең үлкеніміз Шәкәрім болды», - деуі айғақ.

Шәкәрімнің біз сөз етіп отырған «Жастарға» атты өлеңі 1897 жылы Абайдың көзі тірісінде жазылып, жұрт арасына тараған. Сол тұстағы Абайдың қадір - қасиетін жете түсінбейтін көзі соқыр замандастарының көпшілігі осы өлең арқылы оның қоғамдағы орнын бір сәт ойша зерделеп, тың көзқарас қалыптастырған да болар.

Әйтеуір Шәкәрімнің жастарға: «Жалынайық Абайға, жүр баралық»,- деп ой тастауы сол тұстағы қазақтың көзі сәл - пәл ашық, көкірегі сәл - пәл ояу бөлігін бір сәтке дүр сілкінтіп, Абайды рухани сарқылмас сарқырамасынан сусындауға, шөл басуға, өнер - білім қууға ықпал еткені талассыз.

... Жалпы Шәкәрімнің «Жастарға» атты Абайға арналған осы өлеңі, меніңше, қазақ оқырмандарына (өткеніне де, бүгінгісіне де, ертеңгісіне де) олжа салған, сала бермек екі ерекшелік бар. Оның алғашқысы - көзі тірісінде - ақ Абайды ұлтымыздың ұлы ұстазы ретінде тануы, екіншісі - Абайтанудың алғашқы алтын әрпі болып жазылуы.

Сүлеймен Баязитов
Біз сөкті деп...
Біз сөкті деп...


Мына жарық дүниеге келген әр адамның діттегені болып, ойлағанның орайы келіп, асығы алшысынан түсіп, қайғы - мұңсыз өмір кешуі ежелден - ақ екіталай дүние екені талас тудырмасы анық.

Алайда «біреудікі біреуге қыз көрінер» демекші әр тағдыр иесісі өз басына үйірілген сәтсіздіктің қара бұлтын ғана көріп, айнала төңірегіндегі адамдардың тағдыр - талайына жете мән бермеген. Олардың да шуақты күндерімен қатар басына бұлт үйірілген сәттері аз болмайтынын есепке ала бермейді. Ең бастысы, өз басындағы сәтсіздіктің бастау көзі қай тұста, оған не себеп екендігіне ой жүгіртіп жатпайды.

Қиыншылыққа қарсы тұру, оған қарсы күресу қаперіне кіріп шықпайды. Содан барып тәңірге, қала берді жарық дүниеге өкпе артады. «Жалған дүние...» осы бір сан көкіректі жарып шыққан өкініш пен өксікке толы сөз тіркесі атам заманнан - ақ ауыздан - ауызға, құлақтан - құлаққа жетіп, тілдік қордан берік орын алған.Оның елден елге, жерден жерге тарауына өмір жайлы толғақты ойларын жырларына арқау еткен жыраулар мен ақындардың да үлесі аз болмаса керек.

Сол жұрт санасына сіңісті «дүние жалған» ұғымына жыраулар мен ақындар арасынан алғаш рет Шәкәрім қарсы шығады. Ол өзінің «Дүние мен өмір» атты өлеңінде :
Білімділер насихат көп жазады,
Адам үшін уайым жеп жазады.
Байқап оқып отырсам соның бәрі,
«Дүние сұм, алдамшы» деп жазады. - Дей келіп өзінің де тіршілікке қадам басқанын, рахатты да, бейнетті де бастан кешкенін айта келіп:
Өмір бойы қуанбақ жынды ісі ғой,
Кейде асып, кейде сасып, кейде қаштым,- деп түйеді.

Осы «асу», «сасу», «қашу» сөздерінің астарына үңілер болсақ, ақынның орайлы тұста асырып - асыра сілтегенін, кейде басын пәледен ала қашып, кейде тығырыққа тіреліп сасқанын айқын аңғарар едік.

Мұнан әрі ол рақат көрген, қайғы көрген тұстардағы көңіл күйін бейнелейді. Алғашқысында: «Кеудесін соғып, жалғанның қаққанына көнбедім, қарсы жалдап шыға бердім», - деп лепірсе, қайғы көрсе: «Дүние жалған міне алдап алды», - дегенге тұяқ тірей отырып, ақын мұның бар болғаны: «Бұрынғы жазғандардың сөзі орнығып, көңіліме қалғандығы», - дейді.

Кезінде өзім де: «Мен де соққы жедім деп сұм дүниеден көп жазып ем, оныма өкіндім мен», - деп мойындайды. Ал осы шумақтағы ойын ақын:
Ойласам көрген бейнет, тартқан қайғы,
Болыпты не біреуден, не өзімнен,- деп түйіндейді.

Бұл сандаған ғасыр бойы қалыптасып, қағидаға айналған «дүние сұм, алдамшы» деген пікірдің іргесін шайқап, шаңырағын ортасына түсірген, соны пікір, тың пайымдау еді. Шәкәрім өзінің осы бір пәлсапалық ойын: «Біз сөкті деп тоқтай ма Алла атқан оқ»,- деп айшықтайды.

Тіршілік иесінің атар таңы, батар күні Аллаға тәуелді екенін:
Кімде - кім қайғы тартып, бейнет көрсе,
Сұм жалғанның қылғаны бұл дей берсе,
Әлбетте бұл тағдырға наразылық
Түбі Аллаға қарсылық ондайға ерсе,- деп ескертеді.

Өз басындағы келеңсіздікті көрмей - білмей, дүниені жамандауды үйреткен білімсіз шала молда екенін ашып айтады. Осы орайда шындық пен жалғанның ара - жігін ашу ақынға да оңайға соқпағаны аңғарылады. Ақыр соңында:
Дүние деген қызыққан ісің болса,
Қызықтырған кім сені оған сонша.
Пайдасыз, баянсызын біле тұра,
Қуа бердің ойланбай неге сонша? - деп сауал тастайды.

Дүниенің бірыңғай думаннан, рақаттан не болмаса белшеден кешер бейнеттен тұрмайтынын тұжырымдап аз сөзбен жеткізеді. Ғалым Серік Елікбайдың: «Шәкәрім қазақ поэзиясында философияға жаңа өріс ашты, шығармаларындағы адамның ақылына өзгеше мән беруі өзіне дейін әдебиетте көп кездесе қоймайтын жаңа түр», - дегенде, бәлкім, Шәкәрімнің басқа өлеңдерімен қатар біз сөз етіп отырған «Дүние мен өмір» атты өлеңін де қаперінде ұстаған болар.

Қалай десек те ақынның терең де тұжырымды пәлсапалары өмір соққысынан көз ашпай, жігері құм болған жандардың өзіне тың қуат беріп, өмірге, дүниеге, тағдырға қатысты қалыптасып қалған һәм күмәнді һәм тұманды күңгірт ойларына нұр шуақты сәуле түсіріп, тың қуатты, албырт та алғыр алға бастар тың ойға жетелері сөзсіз.

Сүлеймен Баязитов
Беттер: 1 2 3 Келесі Соңғы

Сайт редакциясының

Электронды почтасы:

bioustaz@mail.ru

Блогтағы жазбалар

Нургиза Кульджина
Аузы қисайыпты
10 қараша 2017 - НҰр+1 - 0 - 0
Нургиза Кульджина
Иассауидан қалған сөз
10 қараша 2017 - НҰр+1 - 0 - 0
Әжуа:
Әжуа:
8 қараша 2017 - Алға Әлем. - 0 - 0
Қазақ пен арақ
Қазақ пен арақ
7 қазан 2017 - Алға Әлем. - 0 - 0
Коррупция
Коррупция
5 қазан 2017 - Алға Әлем. - 0 - 0