Блоги
Жазбалар лентасы (347) Барлық блогтар Жекелік Ұжымдық
Алға Әлем.Араб тілінен енген сөздер
Алла

Араб тілінен енген сөздер


Осы сөзбен бесігіңде таныстың,
Ер жеткен соң мәңгілікке табыстың.
Мейіріміне бөленген сан мұсылман,
Аллаға сен дей алмайсың, алыспын.
Алла, сірә, басты сөзі Арабтың,
Әлимсақтан әжетіңе жараттың.
Әміріне бір Алланың бойсұнып,
Жазираға ілімін де тараттың.
Осы өлең өріміне өрілген,
Біршама сөз
Бізде қырға керілген.
Арабтардан
Тарағаны дау тудырмас тегінде,
Деген ойға
Ертелі- кеш берілем.


Амал

«Амал айы» өткен соң,
Күн жылынып, ерір тоң.
Дегенде үлкен кісілер,
Наурызды еске түсірер.
Мұнан да басқа «амалдың»
Омонимі бар таласпа.
Күйретіп жаудың қамалын,
Әдісін біліп жол тауып.
Әперген жеңіс Алашқа,
Қолбасшы біліп «амалын».
Сөз мәнін білсе артық па,
Тіл таныр жасқа саналы.

Сүлеймен Баязитов
Алға Әлем.Дұрыстап оқы
Дұрыстап оқы


Ит сабалады,
Жаңбыр абалады.

***
Кеме балтырға өрмеледі,
Кене теңізде тербеледі.

***
Жылан көктен құлады,
Қыран інде тұрады.

***
Инемен киім пішіп,
Қайшымен тіктім ішік.

***
Қоян қойды жаралады,
Қасқыр жымды паналады.

***
Кесе, кесе суға түстім,
Көлге барып, айран іштім.

Сүлеймен Баязитов
Алға Әлем.Шымшымалар
Шымшымалар


Бар арман

Жұмыр басты пендеңіз,
Ішіп-жеуге жаралған.
Сондықтан да жемқорлық,
Қан тамырдай таралған.
Қорықпайсыз ба дегенмен,
Құрылар деп тор алдан?
Оны ойлауға уақыт жоқ,
Молырақ қарпу бар арман.


Бірте-бірте

Ішіп алып атасының қорасына түскен-ді,
Сөйтіп әлгі бірте- бірте іштенді.


Қайқайды

– Ұрлық жасап байығанды көрмедім.
Ал өзіңіз...
– Өй, ант атқыр...
Бар болғаны ермегім.


Қол бұлғады

« Сұмырай келсе, су құриды» деуші еді,
Соның шынға айналғаны-ау бұл-дағы.
Әрбір үйге су беретін құбырлар,
Қыс түспей-ақ «құрғады».
Сұғанақтар қаражатты жымқырған,
Көп кешікпей түрмеден қол бұлғады.

Сүлеймен Баязитов
Алға Әлем.Астана
Астана


Жер жөргекте сен жатқанда-ақ іңгәлап,
Әлемге атың кетті «Астаналап».
Ырымшыл қазақ біткен тәуба дескен,
Тәй басқан қадамыңды қадағалап.

Тұрғанда әлем сенен алмай көзін,
Саясат саңлақтары арнап сөзін,
Көбік ауыз кей сыншы ауыз жаппай,
Аласапыран күй кешіп ұмытты өзін.

Нұрекең бастап өзі көштің басын,
Қалады Астананың алғаш тасын.
Аязға бет қарыған шыдай алмай
Көп жұрттың түсіп кеткен ұнжырғасын

Көтерді күнделікті ісіменен,
Сенімнің, тәуекелдің күшіменен.
Іргесін кей күдікшіл аулақ салған,
Ұлы ойын Нұркеңнің түсінбеген.

Астана –сенің қалаң, менің қалам,
Сеніммен болашаққа басқан қадам.
Жемісі Нұрекеңдік кемел ойдың,
Самғай бер ғасырларға, ақ шағалам!

Сүлеймен Баязитов
Алға Әлем.Неге үнсізсің?..
Неге үнсізсің?..


Өңімде мен бұл жерді кезбегенмін,
Шынын айтсам, бар-жоғын сезбегенмін.
Ал түсіме осы шың жиі кіред,
Сезем, сезем, жері емес өзгелердің,
Төскейінен қанша жыл, ғасыр өтті,
Қаншама ұрпақ алмасты өңіріңнен,
Қар көмкерді, жаңғыртып жасын өтті.


Оны қазір тап басып айта алар кім?
Тап басса да, есесін қайтарар кім?
Осы шыңға өрлеймін түсімде мен,
Түн түндігін түргенде айқара күн.

Қазына іздеп сабылам үңгірлерден,
Тосын үннен сескеніп күңгірлеген,
Өз-өзіме жатқаным сауал қойып,
Іздегенім алтын ба, мүмкін, өлең?..

Сан үңгірді сабылып шарлап-шарлап,
Түк таба алмай көзімнен жасым парлап.
Оянамын, о, тәуба-ай, ертең тағы
Түс сапарға шығамын
Маған арнап

Іздемек боп тығылған қазынаны,
Қанағат қып аз дәулет, аз мұраны,
Жүрген жан ем, бұл сырым Аллаға аян,
Жоқ іздетіп неге үңгір қаздырады?

Не десең де
Тылсым сыр ашылмаған,
Көрінеді көп жайдан басым маған.
Іздеп жүрген қазынам өлеңім бе,
Жазылмаған,сонан соң басылмаған,
Жыр шашуым жұртыма шашылмаған?..
Неге үнсізсің, мәңгі жас, жасыл ғалам?

Сүлеймен Баязитов
Алға Әлем.Жарылыс
Жарылыс


Біз тербелеген тал бесік талқанданып,
Жарылыстан Жер-ана жатты талып.
«Неткен қуат, Тәңірім-ау?!»деп таңданды,
Қыр төсінде мал баққан аңқау халық.
Аңқау халық,
Мейлінше адал халық.
Сәбиіңді тумастан болған ғаріп,
Өксіп жүріп, дүние-ай, білмедің-ау,
Жібергенін «атомның оты» қарып.
Жас қыршындар мезгілсіз азаланған,
Еске түсіп кей-кейде мазаланам.
Туған жерде олардан қалған белгі,
Тым құрыса, тұрсыншы мазар аман,
Алтын ұя тасыған қызыл қырман.
Жер –ананың жүрегін шайлықтырған,
Қашан ғана атомның үні өшеді,
Қашан ғана мұң тарар мына қырдан?

Сүлеймен Баязитов
Алға Әлем.Біз де бала болғанбыз. Менің Жазағам
(Әңгіме)

Біз де бала болғанбыз.                                                Менің Жазағам


Оқу жылы аяқталысымен жұмыс істеуге жараған балалардың көпшілігі шабындықты алқапқа шалғы түсер күнді асыға күтеді. Жылдағы әдет бұл. Ақыры ол күн де келіп жетті. Балалар жағы Жазаға деп атап кеткен бригадир Жазубай Әбиев аға жылдағыдай әр балаға кімнің тіркемешесі болатынын айтып тұр. Міне ол менің есімімді атады.

– Сен, Игілік Шекебаев ағаңның тіркемешесі боласың, – деді . Мен Игілік ағаның «Беларусіне» қарай беттедім. Ол кісі шөп машинасын майлап жатыр еді. Мені көріп:
– Е, сен екеуміз тағы да бірге істейтін болдық па? Дұрыс-ақ, – дей келіп шөп машинасының қай жерін майлау керектігін тәтпіштеп түсіндірді. Іле іске кірістік. Тырнадай тізбектелген тракторлар... Шалғы ізінде қалып бара жатқан шабылған шөп. Күн көтерілген сайын ысып сала берген шабындықты алқап. Сол алқапта бітік өскен сан алуан шөптердің танауыңды қытықтаған жұпар исі көңілге әлдебір қуаныш сезімін ұялататындай. Жұмыс күні де аяқталды. Бригада машинасының қарасы көрінді.

Ол тоқтаған тұста Жазубай ағаның: « Кәне шалғыларыңды кузовқа салыңдар!» – деген даусы естілетін. Бүгін олай болмады. Іле Жазағаңның машинасы сынып қалғаны белгілі болды. Сол сәт мен Байқожаға қалай жетер екенмін деп ойлаумен болдым.

Шоманға келген тұста Игілік аға мені күнде бригадир Байқожаға апарып тастайтынын, үйім сонда тұратынын айтып көріп еді. Жүргізуші: «Мен ештеңе білмеймін», – деп түсіріп тастады. Күн қасқарайып бара жатты. Жүгіріп кеңсенің тұсынан өте бергенімде: «Тоқта, тоқта дедім ғой мен саған», – деген зілді дауыс еріксіз іркілуге мәжбүр етті. Ізімді ала іле жеткен дауыс иесісі кекештеніп: «Неге сәлем бермейсің?» – деді.
– Аға, асығып байқамай...
– Ә, бұл асығады, бұл байқамайды... өзі қайда істейсің? – деп сұрады.
– Жазубайдың бригадасында.
– Ә - ә солай де,әй, сен енді ол бригадада жұмыс істемейсің.

Мен тірі тұрғанда...Саған жұмыс істетпеймін білдің бе? –деді әкіреңдеп. –Менің кім екенімді білмей жүр екенсің. Әкеңді танытам. Көзіңе көк шыбын үймелетпесем атымды басқа қой. Ертеңнен бастап жұмыстаң боссың ұқтың ба?..
Байқожаға қарай баяу ілбіп келемін. Жүрісім өнер емес. Түн қараңғылығы қоюлана бастаған сайын еңсені езген ауыр ой ілгері басқан қадамымды кейін тартатындай. Ана кісінің ызбарлы да ызалы үні құлағымның түбінде ызың қағып тұрып алды. «Ертеңнен бастап... боссың, мен тірі тұрғанда жұмыс істетпеймін» деп ол қайта- қайталап тұрғандай.

Байқамай қалғанымды айтып кешірім сұрасам да, оның бір сөзін қайталай бергені қалай? Сәлем бермедің деп соншама шамданғаны несі екен?.. Сол сәт оқу жылының басында болған мына бір жайт ойыма оралған. Бір үйдің қасынан өте бергенде алдымнан тайшадай қара төбет атып шығып тап берді. Жан дәрмен жерден тас алып үлгердім.
Итке тас лақтырып айғайлай бастадым. Абырой болғанда, тас тисе керек ит қаңсылап қаша жөнелді.
Ертеңгісінде ит иесі манағы ағай мені мектеп директорына шақыртты.

– Сен менің итіме тас лақтыратын, боқтайтын кімсің? –деп тепсінген. Тіпті мектеп директорының: «Сабыр сақтаңыз», – дегеніне қарамастан:
– Сен менің кім екенімді білесің бе? – деп ақырды. Сол сәт директор:
– Итке неге тас лақтырдың? –деп сұрады.
– Қауып ала жаздады.
–Тас лақтырғаныңмен қоймай сонша неге боқтадың?

– Боқтады дейсіз бе? Манадан үнсіз отырған сынып жетекшісі апай сөзге араласып. – Мұның аузынан боқтық түспейді, боқтағанда бар ғой орысша боқтайды.
–Жоқ, жоқ, – дедім жан даусым шығып. –Орысша білмейтін итті орысша боқтайтын жынды дейсіз бе? Бұл жолы әкесінен қазақша сықпырттым.
– Әне көрдіңіз бе? –деді ана кісі қатуланып. –Мұның итіме тас лақтырғаны– маған қол көтергені емес пе? Ал әкесінен боқтағаны, мені боқтағаны деп білем.

Мұндай мектеп тәртібін бұзатын бұзыққа аяушылық болмау керек. Сондықтан бүгіннен бастап мектептен шығаруыңызды...
Осы сәтте оның сөзін бөлген мен:
– Сіз не? Иттің... –дей бергенімде:
– Бар жоғал! –деп директор мені бөлмеден қуып шықты. Сол жолы қанша жүгірсе де ол мені мектептен шығарта алмаған еді. Енді міне...
– Көңілсізсің ғой, не болды, балам? Әлде бір жерің...
–Жоқ ауырғам жоқ, –дей келіп, – әлгі аты кім еді? Кеңседегі тасбақа «жұмыстан боссың деп» қысқа қайырдым. –Ертең мені таң сәріден оятпаңыз, – деп жатуға ыңғайландым.

Басым жастыққа тие берген сәтте манадан тұнжырап үнсіз отырған шешем:
–Жә, жұмысты қойшы. Сенің тапқан тиын-тебеніңе қарап отырған жоқпын. Тек ана ағаңмен неге ренжістің екен? Ол– бір. Екіншіден, үлкен кісіні тасбақа дегенің не? Бұл әдепсіздік қой, балам! – деді баяу үн қатып. Мен үндемедім. Әлден соң: «Жұмыстан аяқ асты шығып қалғаным ба? Бұл қалай болды өзі?» –деп ойға берілдім. Шалғыны ала алмай.

Орнына сала алмай мықшыңдап жатқанда: «Қане, кілтіңді бері әкелші», – деп өзі білек сыбанып, кірісіп кететіні есіме түсті. Ешқашанда менің техникаға бейімім жоқ екенін бетіме баспайтын еді. «Енді Игілік ағаның әй ұл дегенін естуім екі талай-ау», – деп, өкініп жатып көзім ілініп кетіпті. Сырттан балағанға әлдекімдердің өзара сөйлесіп кіріп келе жатқан дауыстарынан ояндым.

– Ол кісі кеңседе істегенмен Сүлейменді жұмыстан шығарып тастауға қақысы жоқ, апа?! Бұл Жазағаңның даусы. –Оны мен шешемін. Сол сәт шешемнің:
– Тұр, Жазубай ағаң келді, – деген көңілді даусы естілді. Әлден соң бригада машинасымен шабындықты алқапқа беттеп келе жаттық. Рульде Жазағаң ара-тұра айнадан бізге қарап жымыңдап қояды. Жұмысқа кірісер тұста: «Сен ол ағаңды қайтесің әлдекімге қатты ашуланған болар.

Содан «ит ашуын тырнадан алады» дегендей саған ұрысқан болар, ұмыт», – деген арқамнан қағып. Мен ұмытқанмен, ол ұмыта алмаса керек. Екі-үш күннен кейін Жазағаң мені Байқожаға апарып салмақ боп машинасының руліне отыра бергенде, екі қолын ербеңдете көтеріп, алқына жеткен ол:
–Жазеке, әлгі Сүлеймен деген бұзық сенде істеп жүр ме? Мен оны...
– Естідім, – деді Жазағаң оның сөзін бөліп.

– Естісең соны жұмыстан қуып жібер. Сөйт. Мен мұны сенен актив мүшесі, цехтың партия ұйымының хатшысы ретінде ...
– Сіз, – деді Жазағаң, – сөзіңізді қайта –қайта бөлгенім үшін мені ғапу етіңіз. Активті де партия ұйымын да жайына қалдырыңыз. Ал Сүлеймен сіз айтқандай бұзықтық жасаса, оны коллектив тәртіпке шақырады. Жұмыстан шығару жайлы сөз болуы мүмкін емес. Ал жақсы, –дей беріп...

– Әй, Сүлеймен, сен әлі кузовта отырсың ба? Бері кел! –деп шақырды . Мен жерге секіріп түскенде, Жазағаңа әлдене дегелі келе жатқан ана кісі менің берген сәлемімді алмастан: «Көрерміз әлі», – деді сұстанып.
... Шоман ауылының жеткіншек жастарын механизаторлық кәсіпке, ең бастысы, адалдыққа , адамгершілікке, еңбекқорлыққа баулыған бірден-бір тәлімгер ол.

Біздің Жазағаң қарамағындағыларға қажеті сәтте қамқорлық жасауға, ара түсуге айбынбайтын, қолынан келгенін бәрін жүзеге асыратын адал жан екенін араға жылдар салып барып ұқтым.

Сүлеймен Баязитов
Алға Әлем.«Жыл он екі-ай»
«Жыл он екі-ай»


Апасы:
– Құлыным, мынау–
«Жыл он екі-ай» балалардың журналы,
Оқиды оны балдырғандар
Қаладағы, қырдағы.
Ертегілер, әңгімелер мұндағы,
Өлеңдер мен жаңылтпаштар, жұмбағы
Бөбектерге ұнайды,
Қолдан-қолға көшіп жүред ұдайы.
Немересі:
– Суреттер де қызық екен мұндағы,
Ата, апа... бұзау, лақ тұр бәрі.
Апа, маған тез үйретші әріпті,
Журналымды оқығым кеп тұрғаны.

Сүлеймен Баязитов
Алға Әлем.Майлыаяқ
(әңгіме)

Майлыаяқ


Үлкендігі кішігірім тайшадай қара төбет құдайдың құба жонында салдыртып келе жатыр. Қайдан шықты, қайда барады оны иттің өзі білмесе білетін жан жоқ екендігі талассыз. Ара - тұра тоқтай қалып, тұмсығын көкке көтеріп, кең тыныс алады.

Сонан соң жолын онан әрі жалғайды. Күн көкжиекке жақындап барады. Асығу керек, әйтпесе түнде түртінектеп жүріп..
Оны қайдан таппақ?
Ит санасында найзағадай жарқ еткен осы оймен қанаттас шегі шұрылдап асқазаны сағзи жөнелді. Иесі қайтыс болғаннан кейін Мергеннен кетіп қалды. Содан бері оған арнайы сорпа - суан әзірлеп құятын құдайдың құлы болмағаны иттің есіне түскен.

Өзі тентіреп барған ауылдардағы үйшікте тұратын иттердің тамағына тартып ішіп, өзек жалғаумен жүр еді. Сонысын да бұл жұрт көп көргендей ме, әйелдер жағы қарғап - сілеп, итаяққа бас қойған. Мұны қолдарына түскен әлденелерді лақтыратын.

Олардың жарасы бұған жеңіл еді. Азу тісін ақситып «ыр - р» ете түскен де үйлеріне жып беретін. Ал еркектер болса айыр ала жүгіретін. Бүйіріне айыр қадатып бұл ақымақ па, тамақтан өліп пе? Табанын жалтырататын. Келесі бір аулада жылы - жұмсаққа бас қойған күшікті қағып жіберіп, іске кіріскені сол еді.

Әлдекім мылтықпен атып қалғаны. Сол сәт көрші үйлерден ата шыққан адамдар мылтық иесіне дүрсе қоя берісті. Олардың не деп уласып - шуласып жатқанын бұл қайдан ұқсын? Мылтық атылған сәтте, бұл ауладан ата шығып қара үзді.
Сол түні бұл ауылдан аулақ кетіп, биік бір төбенің басына шығып, көз жасы көлдей болып ұлыған. Мұнысы шыбын жанын аман сақтаған жаратушы иеге деген алғысы ма, жалбырыну ма, кім білсін?! Таң ата жолға шыққан. Содан қос бүйірі қабысып, тілі салақтап салдыртып келе жатқанына екінші күн. Жолда бірде – бір ауылға соқпады.
Біріншіден, төрт аяқты бауырларының сорпа – суанына ортақтасам деп ырылдасқысы келмесе, екіншіден, жыны түссе, төрт аяқты бұл түгіл екі аяқты бауырларының жоқтауын асырудан тайынбайтын қатыгез адамдардың қаһарынан қорыққан. Іші шұрқырап әкетіп барады.

Тамақ тауып жемесе болмайтынын ұғынған ол шілікке бұрылды. Онысы қоян кездесер ме екен деген дәмесі еді. Кездескен күнде оны оңайлықпен ұстап алуы... Кенет оның көзі мұны көріп ініне жып берген үлкен тышқанға түскен.
Әп – сәтте - ақ інді қазып, оның ішіндегі тышқандарды жеп, аз - маз тыныстаған ол қырға көтерілді. Айнадай жарқырап жатқан көлді көргенде, тағы да марқұм иесіне еріп, осы ауылға келгендері.

Өзінің шөлдеп көлден су ішкені есіне түскен. Қара төбет иесі түскен көл маңындағы дәрі сасыған үйді бірден тапты. Тек содан кейін иесінің ат басын бұрған үйін таба алмай көп сандалды. Енді ол жанындағы үйлердің маңайын тұтқасын иіскей бастаған. Шамы сөніп тұрған үйдің ауласынан, ақыры, іздеген иісін тапқандай еді. Жерді иіскеп отырып, сыртқы есігі жоқ бір үйдің дәлізіне келіп кірді.

Тұтқаны иіскеп еді іздеген исі аңқып тұр. Қуанғанынан ол қатты қыңсылап, есікті сояудай тырнақтарымен тырналай бастады. Есік ашқан Аманды қаға - маға ішке еніп келе жатқан итті көргенде, Алтыбай кереуетінің астына жып берген.
Дірілдеп - қалтырап қорықаннан үні шықпай қалған ол Қондыбайдың аяғына басын қойып құйрығын бұлғаңдатып жатқан қара төбетке қызыға қарап тұрған балаларды көріп, ішін әлдебір беймәлім қызғаныш меңдеді.
Оларға жақын келген ол иттің көзінен еденге тырс - тырс тамып жатқан жасты көргенде жаңа ғана таласа – тармаса Қондыбайға сауал қойып жатқан балалардың бір сәтте неге үнсіз қалғанын ұғынды. Қондыбайға көзі түскен ол, оның ерекше толқып тұрғанын аңғарды.

Әлден соң Қондыбай тамағын кенеп балалардың назарын өзіне аударды. Сонан соң: «Менің сендерге айтып жүретін Майлыаяғым осы», - деген баяу үнмен. Бұл сәтте Майлыаяқтың жүрегін ақыр соңында кіші иесін іздеп тапқанына тек итке ғана тән тасқынды қуаныш меңдеген.

Көзінен тамшылай аққан сол қуаныш жас еді. Қондыбай болса мұны мойнынан құшақтап:
–Майлыаяғым - ау, осыншама уақыт қайда болдың? Мені ұмытпаған екенсің ғой?! – деп еркелете бастады. Ал Майлыаяқ үлкен иесінің өзін әлдекімге қарғы бауынан жетектетіп жібергенін, есіне алған. Үнемі қолқаны ататын әлдебір ащы иістен арылмайтын ол мұны шарбақтың қадасына байлап қойды. Ара - тұра тамақ беретін.

Бұрынғы иесін, сахара төсін сағынған бұл түн баласы жақ жаппай ұлумен шығатын. Мұндайда бірде үй иесі, бірде әйелі үйден ата шығып, әлденелерді айғалай айтып кейде тіптен құрық ала жүгіретін. Сонымен салып - салып жіберіп, жат деп үйге енетін.

Сол түні де бұл қатты ұлыды. Қолына құрық түспеді ме, мұны қысқа шыбықпен ұра берген де бұл оған бүгіле атылған. Әйел шар етіп шалқасынан түскен. Ерлі - зайыпты екеуі бұдан әрірек тұрып, бірімен - бірі айғайласып қатты ұрысты. Қой өрер сәтте әйел екі - үш кішкентай баласын ертіп үй алдындағы қырға беттеп бара жатты.
Үй иесі бұған жақындай беріп, шарбақтың ішіне қарғып түскен. Ұратын болар. Азу тісін ақситып ыр - ыр еткен мұнан үрейі ұшты ма, кім білсін? Үй иесі қолындағы қамшысын жерге тастай салып, аяқ - қолы дірілдеп, мұны байлаған жіпті шеше бастады.

Кенет мойнын бұрғызбай қимылдаса қылғындырып, тынысын әбден тарылтып тұрған жіптің босай бастағанын сезген. Атыла жұлқынғаны соншалық – түбі шірік қазық опырылып кетті. Шарбақтың бір бөлігі жалп етіп құлап, үй иесі қорқыныштан қалтырап –дірілдеп көңге сұлай кеткен, ол әлденелерді айтып жер сабап жатқан шақта бұл алды - артына қарамай тайып тұрды. Түс әлетінде иесінің үйіне келіп жетті. Бұрын қойдың шарбағы құрылатын жер бос жатыр. Үйден әрірек жайылып жүретін ақсақ - тоқсақ қозы - қойлар да көрінбейді.

Ең бастысы, есік алдында екі иінінен дем алып, түтіні будақтап тұратын сары самаурын да ізім - қайым, жан - жағына жіті көз салып аз - маз іркілген қара төбеттің құлағы үй ішінен әлдекімнің қыстыға жөтелген дыбысын естіген.
Сол сәт әйнектен төсек үстінде сүйегіне ілініп отырған шалға көзі түсті. Бір басып, екі басып әйнекке жақындаған ол әлден соң жаңағы шалдың өзінің иесі екенін таныған.

Сол сәт өз еркінен тыс арс - арс етіп үріп жіберді. Үйден жүгіре шыққан қыз мұны көре сала: «Майлыаяқ, Майлыаяқ келді!»,- деп ауылды басына көтерді. Кемпір шалды сүйемелеп далаға шығарды. Мұны көргенде шал мұң шағып: «Халім осы, Майлыаяғым!», - деген даусы дірілдеп. Мұны сипалай тұрып: «Опыр - ай, қалай жүдеп кеткенсің?! Ит - ай, қыр соңымнан қалмай қойған соң, сені амалсыз беріп едім».

Кемпір шалының сәт санап әлсіреп бара жатқанын сезіп: «Майлыаяғым, сен мені бірде маған атылған арланды алқымнан ала кетіп, екіншіде, ит тұмсығы батпайтын ну орманда адасып әлім құрып енді өлдім - ау дегенде көк шолақ ат екеуің аман - есен алып - шығып екі рет ажалдан құтқарған едіңдер. Енді міне ...». Оның не айтып, не қойғанын бұл ұққан жоқ.

Әрине, әйтсе де шалдың еті қашқан әлсіз саусақтарының болар - болмас жылуы өн бойына таралып, тек иттерге ғана тән мерейін асқақтатқан. Күнде таң ата шалдың терезенің алдында көлденең жатып иесінің әр қимылын үнсіз бақылаумен болатын.

Бірде әлдекімдер оның бетін жауып жатқанын байқады. Көп ұзамай үй ішінен жылаған адамдардың дауыстары естілді. Ауылдан жырақтау зиратта жерленген иесінің басында бұл табан аудармай бірнеше күн болып, ол үйіне қайтатын шығар деп күткен.

Оның ойын бөлмеге сырттан кірген әлдекімнің ренішті даусы бөлді:
– Мен сендерден бұл тағы қандай бейбастық? - деп сұрап тұрмын ғой.
– Қондыбайдың жоғалып кеткен иті іздеп келді, мұғалім.
– Шығарыңдар кәне, тез шығарыңдар. Ешкім орындарынан қозғала қоймады. Майлаяқ есікке беттеп бара жатты. Қондыбай соңынан ілескен.

– Кәне, балалар, дем алыңдар, - деген Рахаң өзгелер шешіне бастағанда, Рахаңды төңіректеп Алтыбай қала берген.
– Сен неғып тұрсың селтиіп?
– Мұғалім! – деді, – анау сізді ана иті құрғыр қауып ала ма деп?
Жатайын деп жатқан балалар ду күлді. Рахаң біртүрлі қолайсызданып:
– Сен өзі неткен жағымпазсың!

Жат, кәне орныңа, - деп жекіп тастады. Қондыбай сол түні көз ілмей шықты. Қайта - қайта далаға шығып, Майлыаяқты еркелетіп, құшақтаумен болған. Шіркін - ай, үйге апамдарға алып барсам ғой!
Үйдегілер қандай қуанар еді! Әсіресе Майлыаяқты кішкентай күшік күнінде тауып әкелген Нүрпән қандай қуанар еді. Бұл есейгенге дейін Майлыаяққа сол иелік етті ғой.

Қазір ол бойжеткен қыз. Бұлардың үйі бұрынғы тұрған жерлерінен көшіп кеткен. Содан ғой Майлыаяқтың таба алмай жүргені. Қанша ойласа да, Майлыаяқты ауылына қалай жеткізудің жолын таба алмады.
Қалжырап барып көзі ілінген. Таң ата үлкен ауылдың Майлыаяққа бейтаныс тірлігі басталып кетті. Абыр - сабыр біреулері малдарын өріске айдап бара жатса, енді біреулері балаларын жетектеп кеше түнде өзі тұтқасын иіскелеп, шыр айналған үйге қарай алып бара жатыр.

Мұның кіші иесі де мұны мойынан құшақтап сәл - пәл еркелеткен соң, солардың соңынан ілесті. Жол үстінде состиып тұрып қалған мұны көрген бала жетектеген бір әйел көшені басына көтере әңгірлеп бұған тас лақтыра бастады.
Бұл да қарап қалмай, әлгі әйелге сояудай азу тісін ақсита «ыр - р» еткен. Сол - ақ екен жұрт бұған назар аударып, әркім әр түрлі сес көрсетті. Көшеде жатқан тастарды алып лақтыра бастады. Бұл олардан қашып құтылып, көл жағасына жақын орналасқан құлаған үйдің ішіне зып берген. Осы арадан кіші иесі кіріп кеткен еңселі үйдің есігін бағумен болған. Ақыры, оның қарасы көрінді.

– Мені күтіп жүрсің бе? Қазір.
Ішке кірген ол әлден соң ескі тегешке буы бұрқыраған тамақ құйып әкеліп, мұның алдына қойды. Иісі танау жаратын ыстық сорпаны бұл құныға жалады.
Майлыаяқ иесінің өзімен ауылдағыдай дала кезіп, тауға шығып асыр салып ойнау түгіл аз да болса бірге болуға мұршасы жоқ екенін байқаған.

Тіпті әлдеқалай сытылып шықанның өзінде сол түні иесінің бөлмесінде кездескен үлкен кісі іле артынан іздеп шығып, алдына салып алып кететін. Мұнымен қатар ауыл адамдары мұны әлдеқалай көре қалса жындарын көргендей әлдене деп әкіреңдеп кет - кеттің астына алатын. Бұған ауыл иттерін айтақтайтын.
Мұның тісі батқан иттер қыңсылап безе қашқанда, олардың иелері бұған жұдырықтарын түйіп, көшеден тас, таяқ іздей бастайтын. Тіпті кейбірі мұны трактормен, машинамен тұра қуатын.

Мұндайда бұл ашық алаңға шықпай үй - үйдің қора - қораның арасымен зытып құтылатын. Ақыр соңында, бұл жердің өзіне қоныс болмасын сезген ол қырға беттеген.
Ертеңгісінде Қондыбай Майлыаяқты таба алмай дал болды. Кешке қарай келіп қалар деп үміттенді. Бірақ Майлыаяқ бұл күдер үзбей қанша іздесе де, күтсе де, қара көрсетпей кеткен. Бір күні кешке қарай бөлмеге асыға енген интернат тәрбиешісі Рахаң:
– Қондыбай, сенің итің Қара жырада...

Осылай қарай шығатын жолдың жиегінде өліп қалыпты. Кеше табынан бөлініп қалған тайшамды іздеп барғанда көрдім. Сенімен қоштасып кетуге келген екен. Кім біліпті?..- деді мұңая тіл қатып. Бөлме ішін көңілсіздік меңдеді.
«Атам жақсы ит өлімтігін көрсетпейді деуші еді, рас екен - ау», - деді балалардың бірі. Қондыбайдың көкірегі қарс айрылып бара жатқандай еді.

Сүлеймен Баязитов
Алға Әлем.Бiр саясаттанушыға
Бiр саясаттанушыға


Ана елдi жау дедiң,
Мына елдi жау дедiң,
Қанқұмарлар бiздi де
Қалдырмайды сау дедiң.
Үрейге толы сөзiңмен
Бездiрiп тындың, ақыры,
Тыңдаушыны өзiңнен.
Балапан партиялар
Ана бiр жылы желдi күндей көтерiлген еңсесi,
Партиялардың көбiнiң
Таба алмадым кеңсесiн.
Құдды құмға сiңiп кеткен судай ма?
Әлде олар өздерiне қолайлы
Сәтте ғана жалаулатып шулай ма?
Болады екен мұндай да.
Өкiнбеңiз, алайда
Сайлау жақын қалайда
Балапандар тастап шығып ұясын,
Құлағына сайлаушының
Бағдарламаларын жарыса құятын
Кез де туар орайлы.
– Негiзiнде, –дейдi жұрт,
– Балапанды күзде санау қолайлы.


Сүлеймен Баязитов

Сайт редакциясының

Электронды почтасы:

bioustaz@mail.ru